Հորս մահից հետո առաջին անգամ իմացա, որ մեր գյուղում մարդիկ քսան տարի խուսափել են նրա հետ նույն սեղանի շուրջ նստելուց։ Ես ամբողջ կյանքում նրան հարգված մարդ էի համարել։
Հորս հուղարկավորությունից հետո, երբ բոլորն արդեն հեռանում էին, նկատեցի, որ գյուղի տարեց տղամարդկանցից ոչ մեկը մեր բակում ճաշի չի նստել։
Մտածեցի՝ պարզապես շտապում են։
Բայց հաջորդ օրը, երբ քրոջս հետ գնացինք գյուղի փոքրիկ խանութը, լսեցի երկու կնոջ խոսակցությունը։
— Խեղճ աղջիկները դեռ չգիտեն,— ասաց մեկը։
Մոտեցա։
— Ի՞նչը չգիտենք։
Կանայք շփոթվեցին։
Նրանցից մեկը՝ վաթսունութամյա Նվարդը, երկար նայեց ինձ։
— Անահի՛տ ջան, հայրդ քեզ համար լավ հայր է եղել։ Մենք դա չենք վիճարկում։
— Ուրեմն ի՞նչ եք ակնարկում։
Նա ցույց տվեց խանութի դիմացի դատարկ նստարանը։
— Քսան տարի է՝ հայրդ էստեղ էր նստում։ Բայց մեր ամուսինները նրա հետ նույն սեղանի շուրջ չէին նստում։
Զգացի՝ դեմքս տաքանում է։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև քսան տարի առաջ մի որոշում կայացրեց։ Ու էդ որոշման պատճառով մեր գյուղի տասնմեկ ընտանիք կորցրեց ապրուստի հիմնական աղբյուրը։
Ես քարացա։
Հայրս՝ Արտաշեսը, ամբողջ կյանքում գյուղի կաթի հավաքման կենտրոնն էր ղեկավարել։
Ինձ պատմել էր, թե ինչպես էր դժվար տարիներին գյուղացիներին աշխատանք ապահովում։ Որքան մարդ էր իրեն շնորհակալ։
— Դուք սխալվում եք,— ասացի։— Հայրս գյուղի համար էդ կենտրոնը ոտքի է կանգնեցրել։
Նվարդը տխուր ժպտաց։
— Էդ մասը ճիշտ է։
Հետո ավելացրեց.
— Բայց դու երբևէ հարցրե՞լ ես, թե ում կաթն էր ընդունում, իսկ ումը՝ ոչ։
Նրա կողքին կանգնած կինը՝ Մարին, հանկարծ ասաց.
— Իմ հայրը էդ որոշումից հետո ստիպված եղավ կովերը վաճառել։ Ես տասնվեց տարեկան էի։ Հաջորդ տարի պիտի քաղաքում ուսումս շարունակեի։ Չշարունակեցի։
Նայեցի նրան։
— Բայց հայրս ինձ ասել էր, որ բոլորի հետ պայմանավորվածություն կար։
Մարին գլխով արեց։
— Դու քո հոր պատմությունը գիտես։ Հիմա լսի՛ր նաև մերը։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Սկզբում ուզում էի հեռանալ։
Չէի ուզում հորս մահից ընդամենը մեկ օր անց լսել, թե ինչ վատ մարդ է եղել։
Բայց Մարին կանգնած էր իմ դիմաց՝ առանց բղավելու, առանց վիրավորելու։
Նա չէր փորձում խլել իմ հիշողությունները։
Պարզապես ուզում էր, որ ես լսեմ իրենը։
— Ասա՛,— վերջապես պատասխանեցի։
Նվարդը առաջարկեց գնալ իր տուն։
Սկզբում չհամաձայնեցի։
Հետո մտածեցի՝ եթե հիմա հեռանամ, այս հարցն ամբողջ կյանքում ինձ հետ է մնալու։
Քսան տարի առաջ գյուղում կաթի վաճառքն այնքան էլ հեշտ չէր։
Մարդիկ կով էին պահում, առավոտյան կաթը տանում հավաքման կետ, այնտեղից մեքենան տեղափոխում էր վերամշակող արտադրամաս։
Հայրս ղեկավարում էր հավաքման փոքր կենտրոնը։
Գործը սկսել էր ընդամենը երկու սառնարանով ու մի հին մեքենայով։
Տարիների ընթացքում աշխատանքը մեծացրել էր։
Հաճախ ասում էր.
— Գյուղում մարդը պիտի հնարավորություն ունենա իր աշխատանքով ապրելու։
Ես հպարտանում էի նրանով։
Բայց այն ժամանակ դեռ դպրոցական էի։
Չգիտեի, թե այդ հնարավորությունը ում համար էր պահպանվում։
Մարին պատմեց, որ երբ կաթի վերամշակման խոշոր պատվիրատուն փոխվել էր, նոր պայմաններ էին առաջարկվել։
Կաթը պետք էր մատակարարել ավելի կանոնավոր, հստակ ժամերին, որոշակի ծավալներով։
Հայրիկի կենտրոնը պիտի ընտրեր՝ ինչպես կազմակերպել հավաքումը։
Մինչ այդ մեքենան ամեն օր բարձրանում էր նաև գյուղի վերին թաղամաս։
Այնտեղ տասնմեկ ընտանիք կար, որոնցից յուրաքանչյուրն ընդամենը մի քանի կով էր պահում։
Ճանապարհը վատն էր։
Ձմռանը մեքենան դժվարությամբ էր բարձրանում։
Հայրս հաշվարկել էր, որ վերին թաղամասից կաթ հավաքելը կենտրոնի համար ավելի թանկ է նստում։
Նա որոշել էր այլևս մեքենա չուղարկել այնտեղ։
— Իրավունք ուներ մտածելու ծախսերի մասին,— ասաց Նվարդը։— Բայց մենք խնդրում էինք՝ ժամանակ տվեք ուրիշ տարբերակ գտնելու։
Հայրս համաձայնել էր ընդամենը երկու շաբաթ սպասել։
Հետո վերին թաղամասի հավաքման կետը փակվել էր։
— Բայց կարող էին կաթը ներքև բերել,— ասացի։
Մարին նայեց ինձ։
— Քո պատկերացմամբ՝ ո՞նց։
Նա բացատրեց։
Վերին թաղամասից մինչև կենտրոն մոտ չորս կիլոմետր էր։
Ճանապարհը թեք էր։
Կաթը պետք էր հասցնել վաղ առավոտյան՝ համապատասխան պահպանման պայմաններով։
Մի ընտանիքի համար հնարավոր էր երբեմն մեքենայով տեղափոխել։
Բայց ամեն օր այդ ճանապարհն անցնելը բոլորի համար իրատեսական չէր։
Ոմանք մեքենա չունեին։
Ոմանք փոքր երեխաներ կամ հիվանդ հարազատներ էին խնամում։
Հատկապես ձմռանը խնդիրը շատ էր ծանրանում։
— Մենք չէինք ասում՝ անվճար մեզ սպասարկեք,— շարունակեց Մարին։— Առաջարկում էինք մի քիչ ավելի քիչ վճարեք մեր կաթի դիմաց, բայց գոնե մեքենան գա։
— Հայրս ի՞նչ պատասխանեց։
— Ասաց՝ նոր պայմանագրով դա իրեն ձեռնտու չէ։
Ես մտածեցի՝ գուցե նա իսկապես այլ տարբերակ չուներ։
Բայց Մարին շարունակեց.
— Հետո իմացանք, որ կենտրոնը նույն ամսում սկսեց կաթ ընդունել հարևան գյուղի մի մեծ տնտեսությունից։ Էդ տնտեսության ծավալը շատ էր, ճանապարհը՝ ավելի հարմար։
Նվարդը լուռ նստած էր։
Մարին ասաց.
— Հայրդ ընտրեց էն մարդկանց, որոնց հետ աշխատելը շահավետ էր։ Դա ինքնին անօրինական չէր։ Բայց մենք տարիներով իր հետ աշխատել էինք։ Ու գոնե ուզում էինք, որ մեզ հետ բաց խոսեր՝ ինչ կարող ենք անել։
Հայրս, սակայն, որոշումը ներկայացրել էր որպես վերջնական։
Գյուղի վերին թաղամասի ընտանիքներն ամիսներ շարունակ փորձել էին այլ գնորդ գտնել։
Ոմանց հաջողվել էր։
Մյուսները ստիպված էին եղել նվազեցնել անասունների թիվը։
Երկու ընտանիք ընդհանրապես դադարեցրել էր կաթի վաճառքը։
Մարին նրանցից մեկն էր։
— Իսկ դու ինչո՞ւ չշարունակեցիր ուսումդ,— հարցրի։
Նա երկար նայեց պատուհանից դուրս։
— Մեր ընտանիքի հիմնական եկամուտը կաթից էր։ Էդ տարի հայրս չէր կարողանում անգամ սովորական ծախսերը փակել։ Ես որոշեցի մնալ տանը, օգնել։
— Բայց հետո՞։
— Հետո կյանքը շարունակվեց։
Մարին ժպտաց, բայց նրա ժպիտը ցավոտ էր։
— Աշխատեցի կարի փոքր արտադրամասում։ Ամուսնացա։ Երկու երեխա մեծացրի։ Վատ կյանք չեմ ունեցել։ Բայց էն մասնագիտությունը, որ ուզում էի սովորել, չսովորեցի։
Նա մի պահ լռեց։
— Չեմ ասում, թե իմ ամբողջ կյանքում հայրդ է մեղավոր։ Բայց իր որոշումն էլ ազդեց մեր ընտանիքի վրա։
Այդ տարբերությունը շատ կարևոր էր։
Մարին չէր փորձում հորս դարձնել իր բոլոր դժբախտությունների պատճառը։
Պարզապես չէր ուզում, որ նրա որոշման գինը ջնջվի պատմությունից։
— Իսկ ինչո՞ւ քսան տարի չեք նստել նրա հետ նույն սեղանի շուրջ,— հարցրի։
Նվարդը պատասխանեց.
— Որովհետև երբ առաջին անգամ բացատրություն պահանջեցինք, հայրդ ասաց՝ ով դժգոհ է, թող ուրիշ տեղ տանի կաթը։
Հետո ավելացրեց.
— Դժգոհությունը հենց որոշումից չէր միայն։ Մենք ուզում էինք, որ նա ընդունի՝ իր ընտրությունից տասնմեկ ընտանիք վնասվել է։
Հայրս երբեք դա չէր ընդունել։
Փոխարենը հաճախ կրկնել էր, թե կենտրոնը փրկելու համար այլ ելք չի ունեցել։
Գյուղի մի մասը նրան շարունակում էր հարգել։
Մյուս մասը՝ խուսափում էր։
Ոչ ոք չէր հրաժարվում նրան բարևելուց։
Բայց երբ գյուղում մեծ սեղան էր բացվում, նախկինում կաթ մատակարարած ընտանիքները հաճախ ուրիշ տեղ էին նստում։
Դա տարիների ընթացքում դարձել էր չարտասանված պայմանավորվածություն։
Տուն վերադարձա ուշ երեկոյան։
Քույրս՝ Լուսինեն, սպասում էր։
Պատմեցի լսածս։
Նա սկզբում բարկացավ։
— Հորս նոր են հողին հանձնել։ Էս ինչ պատմություններ են ասում։
— Ես էլ էի սկզբում էդպես մտածում։
— Դու հավատո՞ւմ ես։
— Չգիտեմ։ Բայց ուզում եմ հասկանալ։
Լուսինեն ձեռքերը խաչեց։
— Հայրս ամբողջ կյանքում աշխատել է։ Մենք էլ գիտենք՝ ինչքան է տանջվել։
Ես գլխով արեցի։
— Դա չի նշանակում, որ միշտ ճիշտ է որոշել։
Այդ խոսքերից քույրս վիրավորվեց։
— Դու հորդ մահից հետո հենց իրեն ե՞ս մեղադրում։
Այդ գիշեր էլ իրար հետ քիչ խոսեցինք։
Հաջորդ օրը գնացի նախկին կաթի հավաքման կենտրոն։
Այժմ այն փոքրիկ պահեստ էր դարձել։
Գործը տարիներ առաջ փակվել էր, երբ հայրս թոշակի էր անցել։
Պահեստի ներկայիս պատասխանատուն՝ Գևորգը, հորս վաղուց էր ճանաչում։
Նրան հարցրի՝ ճի՞շտ է, որ վերին թաղամասի կաթն այլևս չէին ընդունում։
Գևորգը գլխով արեց։
— Ճիշտ է։
— Իսկ այլ ելք չկա՞ր։
Նա երկար մտածեց։
— Էն ժամանակ դժվար որոշում էր։ Կենտրոնը ծախսերի տակ էր։ Բայց հիմա էլ մտածում եմ՝ կարելի էր մի քանի ամիս փորձնական ուրիշ ձևով աշխատել։
— Ինչո՞ւ չփորձեցիք։
Գևորգը նայեց ինձ։
— Արտաշեսը վախենում էր կորցնել նոր պայմանագիրը։ Իր համար ամենակարևորը կենտրոնի շարունակելն էր։
Հետո ավելացրեց.
— Իսկ քեզ մի բան էլ պիտի ասեմ։ Դու էդ տարիներին քաղաքում ուսման էիր պատրաստվում։ Հայրդ միշտ ասում էր՝ պիտի կարողանամ աղջիկներիս կրթության հարցերը լուծել։ Ինքը կարծում էր՝ եթե գործը կորցնի, ձեր ուսման համար էլ գումար չի ունենա։
Զգացի, թե ինչպես է կոկորդս սեղմվում։
Տարիներ շարունակ հորս պատմությունը լսել էի այսպես.
«Դժվար տարիներին ես կենտրոնը պահեցի, որ աշխատատեղեր չկորչեն»։
Հիմա նույն պատմության մյուս կողմն էի լսում։
Կենտրոնը պահպանվել էր։
Բայց բոլորի համար չէ։
Մեր ընտանիքը շահել էր այդ ընտրությունից։
Ես գնացել էի Երևան սովորելու։
Քույրս ավարտել էր ուսումը։
Հայրս մեզ միշտ ասում էր՝ աշխատեք, որ որևէ մեկից կախված չլինեք։
Իսկ այդ նույն տարիներին գյուղի որոշ ընտանիքներ հենց իր որոշման պատճառով կորցրել էին իրենց սովորական եկամուտը։
Երրորդ օրը Լուսինեն ինձ գտավ բակում։
Ձեռքին փոքրիկ թղթապանակ կար։
— Պապայի պահարանից է,— ասաց։
Ներսում վերջին տարիների տարբեր գրառումներ էին՝ հիմնականում հին գործի հաշվարկներ։
Չէի ուզում դարձյալ հին թղթերի մեջ գաղտնիք փնտրել։
Բայց դրանցից մեկը պարզ հաշվարկ էր՝ վերին թաղամասի հնարավոր հավաքման ծախսերի վերաբերյալ։
Պարզվեց՝ հայրս որոշումից մի քանի տարի անց նորից փորձել էր հասկանալ՝ կարելի՞ է վերականգնել երթուղին։
Հաշվարկները կիսատ էին մնացել։
Լուսինեն շշնջաց.
— Այսինքն՝ հետո՞ էլ էր մտածում էդ մասին։
Ես չգիտեի։
Գևորգը հետագայում պատմեց, որ հայրս մի անգամ առաջարկել էր վերականգնել հավաքումը, բայց գյուղի վերին թաղամասում արդեն բավական ընտանիքներ կով չէին պահում։
Պարզապես նախկին վիճակը վերադարձնել հնարավոր չէր։
Հայրս այդ մասին երբեք մեզ չէր պատմել։
Այդ երեկո երկար նստեցինք հորս դատարկ սենյակում։
Լուսինեն առաջին անգամ ասաց.
— Գուցե ինքը գիտեր, որ սխալ է արել, բայց չէր կարողանում բարձրաձայն ընդունել։
Պատասխանեցի.
— Գուցե։ Բայց մենք չենք կարող նրա փոխարեն հիմա ներողություն խնդրել ու մտածել, թե ամեն ինչ կարգավորվեց։
Քույրս գլուխը կախեց։
— Բա ի՞նչ անենք։
Ես դեռ պատասխան չունեի։
Հաջորդ շաբաթ գյուղի վերին թաղամաս գնացի։
Այնտեղ այժմ ավելի քիչ տնտեսություններ կային, քան քսան տարի առաջ։
Որոշ տներ դատարկ էին։
Մյուսների բակերում նոր ընտանիքներ էին ապրում։
Մարին ինձ ցույց տվեց իրենց հին գոմը։
Այժմ այն պահեստ էր։
— Էստեղ հինգ կով ունեինք,— ասաց։
Նա դուռը բացեց։
Ներսում փայտեր ու այգեգործական գործիքներ էին։
— Ամեն առավոտ հայրս ինձ արթնացնում էր, միասին գնում էինք կաթը հասցնելու։
Մարին երկար նայեց դատարկ տեղին։
Հետո շրջվեց։
— Չեմ ուզում, որ դու մեր պատճառով հորդ ատես։
Ես պատասխանեցի.
— Չեմ ատում։ Բայց այլևս չեմ կարող նույն ձևով պատմել նրա մասին։
Մարին գլխով արեց։
— Էդ արդեն բավական է։
Մեկ ամիս անց գյուղում քննարկում էր կազմակերպվել նոր գյուղատնտեսական համագործակցության հնարավորության մասին։
Ես պատահաբար իմացա։
Այնտեղ ներկայացնում էին փոքր տնտեսությունների արտադրանքը միասին տեղափոխելու տարբերակ։
Առաջին հերթին՝ բանջարեղեն ու պանիր։
Ես գնացի լսելու։
Նստած էին երիտասարդներ և մի քանի տարեց բնակիչներ։
Նրանցից մեկը հարցրեց.
— Իսկ վերին թաղամասի արտադրանքը ո՞նց եք բերելու։
Մի պահ լռություն տիրեց։
Հետո կազմակերպիչը պատասխանեց.
— Հենց էդ հարցն էլ պիտի միասին հաշվենք։
Ես ձեռք բարձրացրի։
— Կարո՞ղ եմ մի բան ասել։
Գյուղում ինձ դեռ շատերն էին ճանաչում որպես Արտաշեսի աղջիկ։
Դա զգացի մարդկանց հայացքներից։
— Քսան տարի առաջ իմ հայրը նման հաշվարկ արեց ու որոշեց, որ վերին թաղամասից արտադրանք հավաքելն իրեն ձեռնտու չէ։ Էդ որոշումից որոշ ընտանիքներ շատ վնասվեցին։ Ես էդ մասին նոր եմ իմացել։
Մարդիկ լուռ լսում էին։
— Չեմ կարող խոստանալ, որ հիմա բոլորը շահելու են։ Բայց ուզում եմ, որ էս անգամ որոշման մեջ հենց վերին թաղամասի մարդիկ էլ մասնակցեն։
Ոչ ոք չծափահարեց։
Բայց Մարին, որ նստած էր վերջին շարքում, վեր կացավ։
— Ես կարող եմ ասել՝ ինչ դժվարություններ ունենք ճանապարհի հետ։
Եվ առաջին անգամ այդ հարցը քննարկվեց առանց այն մտքի, թե ինչ-որ մեկը վերևից արդեն ամեն ինչ որոշել է։
Նոր համագործակցությունը միանգամից չստեղծվեց։
Որոշ մարդիկ չէին ուզում միանալ։
Մյուսները կասկածում էին՝ արդյոք ծախսերը արդար կբաժանվեն։
Մի քանի ամիս շարունակ քննարկումներ եղան։
Ի վերջո մի քանի տնտեսություն պայմանավորվեց փորձնական ընդհանուր փոխադրումներ կազմակերպել։
Սկզբում շաբաթը երկու անգամ։
Հետո, եթե պահանջարկ լինի, ավելացնել։
Ես այդ աշխատանքը չէի ղեկավարում։
Պարզապես օգնում էի կազմակերպչական որոշ հարցերում։
Գլխավոր որոշումները կայացնում էին հենց մասնակից ընտանիքները։
Աշնանը կրկին գյուղ գնացի։
Խանութի դիմացի հին նստարանին Նվարդը նստած էր Մարիի հետ։
Նրանց կողքին ազատ տեղ կար։
Նվարդը ձեռքով կանչեց։
— Անահի՛տ, արի՛, նստի՛ր։
Նստեցի։
Մի քանի րոպե խոսեցինք եղանակից, գյուղի նոր ճանապարհից։
Հետո Մարին ասաց.
— Էսօր առաջին անգամ վերին թաղամասից մի քանի արկղ արտադրանք տարան քաղաք։ Փորձնական է դեռ։
Ես ժպտացի։
— Հուսով եմ՝ կշարունակվի։
Նա պատասխանեց.
— Կտեսնենք։
Եվ դա ճիշտ պատասխան էր։
Ոչ մի մեծ խոստում։
Ոչ մի հանկարծակի երջանիկ ավարտ։
Երբ վերադառնում էի հորս տուն, կանգ առա բակի դռան մոտ։
Այդ դուռը նա ամեն առավոտ բացել էր քսան տարի շարունակ։
Գյուղում մարդիկ նրան տարբեր կերպ էին հիշում։
Ոմանց համար աշխատատեղեր ստեղծած մարդ էր։
Մյուսների համար՝ մեկը, որի որոշման պատճառով նրանք կորցրել էին իրենց ապրուստի մի մասը։
Ինձ համար դեռ հայրս էր։
Մարդ, որը փոքր ժամանակ ինձ սովորեցրել էր հեծանիվ քշել, առաջին աշխատավարձիցս ավելի շատ էր ուրախացել, ամեն ձմեռ զանգում էր՝ հարցնելու՝ տաք հագնվե՞լ եմ։
Բայց այդ հիշողություններն այլևս չէին կարող ջնջել ուրիշների պատմությունները։
Երբ տուն մտա, Լուսինեն հարցրեց.
— Նորից Նվարդի՞ հետ էիր խոսում։
— Հա՛։
— Էլի պապայի մասի՞ն։
— Չէ՛։ Էս անգամ իրենց նոր գործի մասին։
Քույրս մի պահ լռեց։
Հետո ժպտաց։
— Լավ է։
Այդ երեկո հորս անունը չփորձեցինք ոչ արդարացնել, ոչ դատապարտել։
Պարզապես ընդունեցինք, որ նրան ամբողջությամբ ճանաչելու համար պետք էր լսել նաև այն մարդկանց, որոնք քսան տարի նրա հետ նույն սեղանի շուրջ նստել չէին ուզում։
