Ծերանոցում ապրող հարուստ այրին ինձ ամուսնության առաջարկ արեց, որպեսզի իր ընտանիքը չկարողանար վերահսկել, թե ինչպես է նա անցկացնելու կյանքի վերջին օրերը։
Նրա հուղարկավորությունից հետո փաստաբանն ինձ մի ծրար տվեց ու ցածրաձայն ասաց.
— Խնդրում եմ՝ նստեք։ Այն, ինչ այս ծրարի մեջ է, հնարավոր է՝ ձեզ համար շատ դժվար լինի ընդունել։
Այդ ժամանակ ես 78 տարեկան էի և ապրում էի մեր ծերանոցի՝ պետության կողմից ֆինանսավորվող բաժանմունքում։
Իմ կյանքը պարզ ու համեստ էր։
Փոքրիկ սենյակը կիսում էի մեկ այլ բնակչի հետ, ուտում էի սովորական սնունդ, որը պատրաստվում էր սահմանափակ բյուջեով, և ամեն ամիս զգուշորեն հաշվում էի իմ փոքրիկ թոշակը։
Ես չունեի թանկարժեք հագուստ։
Մեծ խնայողություններ։
Կամ մարդիկ, որոնք անընդհատ պտտվում էին շուրջս։
Բայց սովորել էի գնահատել փոքրիկ երջանկությունները։
Խաղաղ առավոտը։
Անկեղծ զրույցը։
Մի քանի րոպեն՝ լավ գրքի հետ։
Իսկ Արթուրի կյանքը բոլորովին այլ էր։
Նա 82 տարեկան էր և ապրում էր ծերանոցի ամենաշքեղ հատվածում՝ ընդարձակ, պենտհաուսի նման բնակարանում, որտեղ ուներ անձնական խոհարար, մշտական խնամք և այն բոլոր հարմարությունները, որոնք հնարավոր էր գնել փողով։
Կողքից թվում էր, թե մենք բոլորովին տարբեր մարդիկ ենք։
Ես՝ սովորական տարեց տղամարդ, առանց մեծ կարողության։
Նա՝ հարուստ մարդ, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում սեփական ֆինանսական կայսրությունն էր կառուցել։
Բայց ճակատագիրը մեզ հանդիպեց ամենաանսպասելի վայրում՝ ծերանոցի բակում։
Մի օր տեսա Արթուրին՝ սեղանի մոտ միայնակ նստած ու շախմատի խաղաքարերը դասավորելիս։
Մոտեցա և հարցրի՝ կարո՞ղ եմ նրա հետ խաղալ։
Նա ժպտաց ու ասաց.
— Նախապես զգուշացնեմ՝ պարտվել չեմ սիրում։
Ես ծիծաղեցի։
— Ես էլ նախապես զգուշացնեմ՝ հեշտությամբ ոչ մեկին չեմ թողնում հաղթել։
Այդ մեկ շախմատային պարտիան փոխեց մեր կյանքը։
Դրանից հետո սկսեցինք ավելի ու ավելի շատ ժամանակ անցկացնել միասին։
Գրեթե ամեն օր հանդիպում էինք այգում՝ հին կաղնու տակ։
Այնտեղ՝ խաղաղ միջավայրում, սովորական ծանոթությունն աստիճանաբար վերածվեց իսկական ընկերության։
Արթուրը բերում էր թանկարժեք ներմուծված թեյ, երբեմն հին ջազ էր միացնում, իսկ մենք ժամերով խոսում էինք մեր կյանքի մասին։
Երիտասարդության։
Գործած սխալների։
Եվ այն երազանքների, որոնք այդպես էլ չէինք կարողացել իրականացնել։
Ժամանակի ընթացքում հասկացա, որ Արթուրի հսկայական կարողության հետևում թաքնված էր շատ միայնակ մարդ։
Արթուրն այրի էր։
Նրա կինը՝ Էլեոնորը, մահացել էր մի քանի տարի առաջ, և դրանից հետո նրա շքեղ տունը վերածվել էր դատարկ մի վայրի, որտեղ միայն հիշողություններ էին մնացել։
Նա հաճախ ասում էր, որ ամենից շատ կարոտում է ոչ թե փողն ու շքեղությունը, այլ ամենասովորական պահերը։
Միասին նախաճաշելը։
Սիրելի մարդու հետ զրուցելը։
Եվ մեկին, ով անկեղծորեն կհարցներ.
— Այսօր ինչպե՞ս ես։
Նա երեխաներ ու թոռներ ուներ, բայց նրանք հազվադեպ էին այցելում։
Հիմնականում հայտնվում էին այն ժամանակ, երբ պետք էր ֆինանսական հարցեր քննարկել, փաստաթղթեր կարգավորել կամ նրա ունեցվածքի ապագայի վերաբերյալ որոշումներ ընդունել։
Արթուրը զգում էր, որ սեփական ընտանիքի համար ինքն այլևս մարդ չէր։
Նա պարզապես իր ունեցվածքի աղբյուրն էր։
Մի երեկո, երբ կրկին նստած էինք մեր կաղնու տակ, Արթուրը երկար ժամանակ լուռ մնաց։
Հետո նայեց ինձ ու ասաց.
— Գիտե՞ս՝ կյանքի վերջում ամենից շատ ինչից եմ վախենում։ Ոչ թե մահից։ Վախենում եմ, որ ուրիշները կորոշեն, թե ինչպես անցկացնեմ իմ վերջին օրերը։
Այդ պահին չէի հասկանում, թե որքան կարևոր էին այդ խոսքերը։
Մի քանի շաբաթ անց Արթուրն ինձ ամուսնության առաջարկ արեց։
Ես ապշեցի։
Սկզբում կարծեցի, որ դա պարզապես միայնությունից ծնված որոշում է և հարցրի՝ իսկապե՞ս վստահ է։
Նա հանգիստ պատասխանեց.
— Ինձ խնամող պետք չէ։ Ինձ պետք չէ մեկը, ում միայն իմ փողերն են հետաքրքրում։ Ես գտել եմ մի մարդու, որի կողքին նորից կենդանի եմ զգում ինձ։
Մենք ամուսնացանք փոքրիկ ու խաղաղ արարողությամբ։
Մեծ խնջույք չեղավ։
Շատ հյուրեր էլ չունեինք։
Արթուրի ընտանիքը կատաղեց։
Նրանք ինձ մեղադրում էին, թե նրա փողերն եմ ուզում և փորձում եմ օգտվել տարեց մարդուց։
Բայց Արթուրը հաստատակամ մնաց իր որոշման մեջ։
Երկար տարիներից հետո առաջին անգամ նա ինքն էր որոշել, թե ինչպես պետք է ապրի սեփական կյանքը։
Ցավոք, մեր երջանկությունը երկար չտևեց։
Մի քանի ամիս անց Արթուրը խաղաղ մահացավ քնի մեջ։
Նրա հուղարկավորությունից հետո ինձ մոտեցավ փաստաբանը։
Ձեռքին սպիտակ ծրար կար։
— Արթուրը սա ձեզ համար է թողել,— ասաց նա։— Բայց մինչև բացելը, խնդրում եմ՝ նստեք։ Այն ճշմարտությունը, որը գրված է ներսում, հնարավոր է՝ շատ դժվար լինի ընդունել։
Դողացող ձեռքերով բացեցի ծրարը։
Այդ պահին դեռ չգիտեի, որ Արթուրն ինձանից թաքցրել էր իր կյանքի ամենամեծ գաղտնիքը…
Չնայած Արթուրը երեք երեխա ուներ, նրա հսկայական բնակարանը միևնույն է ցավալիորեն դատարկ էր։
Թանկարժեք կահույքը։
Գեղեցիկ ինտերիերը։
Քաղաքի հիասքանչ տեսարանը։
Դրանցից ոչ մեկը չէր կարող փոխարինել նրան, ինչն Արթուրին ամենից շատ էր պակասում՝ հարազատ մարդկանց ջերմությունն ու սերը։
Նրա օրերն անցնում էին լռության մեջ, իսկ միակ երջանիկ պահերը նրանք էին, որոնք ինձ հետ էր անցկացնում։
Հիշում եմ մի սովորական կեսօր։
Ես ու Արթուրը նստած էինք սեղանի մոտ ու շախմատ էինք խաղում։
Նա երկար նայում էր խաղատախտակին, բայց ակնհայտ էր, որ մտքերով բոլորովին այլ տեղում էր։
Մի քանի րոպե լռելուց հետո խոր հոգոց հանեց ու ցածրաձայն ասաց.
— Երեք երեխա ունեմ, բայց միևնույն է այնպիսի զգացում ունեմ, կարծես ոչ ոք չունեմ։ Նրանք ինձ չեն սիրում։ Երբեմն թվում է՝ պարզապես սպասում են իմ մահվանը։
Նրա ձայնում զայրույթ չկար։
Միայն մեծ ցավ ու հիասթափություն։
Այն մարդու ցավը, որն ամբողջ կյանքում ուրիշներին սեր ու հոգատարություն էր տվել, բայց ծերության տարիներին իրեն լքված էր զգում։
Ժամանակի ընթացքում Արթուրի հետ ավելի ու ավելի շատ ժամանակ էի անցկացնում։
Ժամերով զրուցում էինք։
Զբոսնում։
Հիշում անցյալի պատմությունները։
Եվ հասկանում էինք, որ մեր միջև առանձնահատուկ կապ է առաջացել։
Արթուրին այլևս շքեղ ու թանկարժեք իրեր պետք չէին։
Նրա համար ամենակարևորը պարզ պահերն էին։
Առավոտյան սուրճը։
Հանգիստ զրույցը։
Միասին կարդացած գիրքը։
Կամ շախմատի պարտիան, որի ընթացքում հաճախ երկուսս էլ ծիծաղում էինք մեր սխալների վրա։
Ցավոք, նրա առողջությունն աստիճանաբար վատանում էր։
Երբ հիվանդությունը սկսեց խլել նրա ուժերը, հանկարծ հայտնվեցին երեխաները։
Բայց նրանք չեկան այն սիրով ու հոգատարությամբ, որին Արթուրը տարիներ շարունակ սպասել էր։
Նրանք եկան փաստաբանների հետ։
Ձեռքներին պատրաստի փաստաթղթեր ունեին։
Նրանց նպատակն էր վերահսկողություն ստանալ Արթուրի բժշկական որոշումների նկատմամբ և իրավունք ունենալ նրա փոխարեն որոշելու, թե ինչպիսին են լինելու նրա կյանքի վերջին օրերը։
Արթուրը վախեցավ։
Նա զգում էր, որ մարդիկ, որոնց ամենից շատ էր սիրում, փորձում էին իրենից խլել ամենաթանկ բանը՝ սեփական կյանքի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու իրավունքը։
Վախենում էր, որ իր վերջին օրերն այլևս խաղաղ ու արժանապատիվ չեն լինելու։
Մի երեկո արցունքներով լի աչքերով նայեց ինձ ու խնդրեց մի բան, որը երբեք չէի կարող պատկերացնել։
— Ամուսնացի՛ր ինձ հետ,— ցածրաձայն ասաց նա։— Ուզում եմ՝ կողքիս լինես։ Չեմ ուզում, որ ուրիշը որոշի, թե ինչպես է ավարտվելու իմ կյանքը։
Ես նույնիսկ մեկ վայրկյան չմտածեցի։
Գիտեի, որ Արթուրին ոչ փող էր պետք, ոչ էլ որևէ շահ էր փնտրում։
Նրան պարզապես պետք էր մարդ, որն անկեղծորեն կսիրեր իրեն և ամենադժվար պահին չէր լքի։
Շուտով մենք ամուսնացանք։
Մեր ամուսնությունը երկու հրաշալի տարի տևեց։
Արթուրը թույլ տվեց տեղափոխվել իր շքեղ բնակարան, բայց ամենակարևորն այն էր, որ երկար ժամանակ անց առաջին անգամ երկուսս էլ
