Դստերս դասարանի էքսկուրսիայի առավոտյան քսանյոթ ծնողի ներկայությամբ ինձ ասացին. «Դուք ավտոբուս չեք նստելու, որովհետև խանգարում եք երեխաների հանգստին»։ Ես պատրաստվում էի լաց լինել ու հեռանալ, բայց հենց այդ պահին դուստրս վերցրեց իր պայուսակն ու հայտարարեց. «Ուրեմն էսօր ոչ մեկը չի գնալու՝ մինչև ասեք, թե իրականում ինչու եք մամայիս դուրս թողնում»։
Աղջիկս՝ տասնամյա Նարեն, մի ամբողջ ամիս սպասել էր այդ օրվան։
Դասարանով պիտի մեկնեին Դիլիջանի կողմերը՝ բնության գրկում զբոսնելու, փոքրիկ թանգարան այցելելու։
Ես՝ երեսունյոթամյա Սիրանուշս, ծնողական խմբում առաջարկել էի օգնել սնունդն ու անհրաժեշտ իրերը դասավորելու հարցում։
Դասղեկը համաձայնել էր։
Մեկնելու օրը ժամը ութին արդեն դպրոցի բակում էինք։
Երեխաները ուրախ աղմկում էին։
Բայց երբ ուզում էի նստել ավտոբուս, ծնողներից մեկը՝ Լիլիթը, կանգնեց դիմացս։
— Սիրանո՛ւշ, դու մեզ հետ չես գալու։
Սկզբում կարծեցի՝ կատակ է անում։
— Ինչո՞ւ։
Նա անհարմար ժպտաց։
— Որովհետև որոշել ենք, որ էս անգամ երեխաների հետ միայն երկու ծնող կգնա։
— Բայց ես էլ եմ օգնելու խոստացել։
— Արդեն պետք չէ։
Այդ պահին մյուս մայրերից մեկը՝ Նունեն, մոտեցավ։
— Սիրանո՛ւշ, լավ կլինի՝ տուն գնաս։ Նախորդ անգամ էնքան էիր ամեն ինչ ստուգում, որ երեխաները հոգնել էին։
Ես քարացա։
— Ի՞նչ էի ստուգում։
Նունեն ձայնը ցածրացրեց։
— Անընդհատ հարցնում էիր՝ ով է ջուր խմել, ով է գլխարկ դրել, ով է ուտելուց առաջ ձեռքերը լվացել։ Մարդիկ ուզում են իրենց երեխաները մի օր հանգիստ անցկացնեն։
Հիշեցի նախորդ զբոսանքը։
Այո՛, երեխաներին շատ էի հետևել։
Բայց դասղեկն ինքն էր խնդրել՝ օգնել, որ բոլորը միասին մնան։
Չհասցրի պատասխանել։
Նարեն ավտոբուսից իջավ։
— Մա՛մ, ինչո՞ւ չես նստում։
Լիլիթն ասաց.
— Նարե՛ ջան, մայրդ չի գալու։ Մենք ենք որոշել։
Աղջիկս նայեց ինձ։
Հետո շրջվեց դեպի ծնողները։
— Ուրեմն ես էլ չեմ գնալու։
— Նարե՛, ինչե՞ր ես ասում,— շշնջացի։
Նա պայուսակը դրեց ոտքերիս մոտ։
— Մա՛մ, դու էլի չե՞ս ասելու, թե իրականում ինչու են քեզնից նեղացել։
Ես առաջին անգամ հասկացա՝ աղջիկս շատ ավելին գիտի, քան պատկերացնում էի։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Դպրոցի բակում աղմուկ բարձրացավ։
Մի քանի երեխա ավտոբուսի պատուհանից նայում էր մեզ։
Նարեն կանգնած էր կողքիս՝ պայուսակը ձեռքին։
Նա չէր լաց լինում։
Միայն շատ լուրջ էր։
— Նարե՛, գնա՛, տեղդ նստի՛ր,— ասացի։
— Չէ՛։
— Էս քո սպասած օրն է։
— Գիտեմ։
Նա նայեց Լիլիթին։
— Մամայիս ասում եք՝ չի գալու, որովհետև շատ է հետևում երեխաներին։ Բայց անցած անգամ դուք ինքներդ էիք խնդրել, որ ինքը բոլորի ուտելիքը ստուգի։
Լիլիթը շփոթվեց։
— Դե դա ուրիշ բան էր։
— Ի՞նչն էր ուրիշ։
Պատասխան չեղավ։
Հենց այդ պահին մոտեցավ դասղեկը՝ Արուսյակը։
— Ի՞նչ է կատարվում։
Նունեն բացատրեց.
— Մենք որոշել ենք, որ Սիրանուշը մեզ հետ չգա։
Արուսյակը զարմացավ։
— Բայց ես նման որոշման մասին չգիտեմ։
Նախորդ էքսկուրսիան եղել էր երկու ամիս առաջ։
Այդ ժամանակ երեխաները գնացել էին քաղաքի մոտ գտնվող զբոսայգի։
Ծնողներից մի քանիսը եկել էին օգնելու։
Ես նույնպես։
Արուսյակը նախապես խնդրել էր, որ մեծահասակները հետևեն՝ երեխաները խումբը չլքեն, իրենց հետ ջուր ունենան, իսկ սնունդ բաժանելիս հաշվի առնվեն երեխաների հայտնի սննդային սահմանափակումները։
Ես այդ ամենին լուրջ էի վերաբերվել։
Գուցե չափից դուրս լուրջ։
Անընդհատ հարցնում էի՝ ով է ջուր խմել։
Հիշեցնում էի գլխարկների մասին։
Երբ մի քանի երեխա վազելով հեռացավ, կանչեցի հետ։
Եվ այո՛, մի քանի անգամ կտրուկ տոնով էի խոսել։
Բայց նախորդ զբոսանքից հետո ծնողներից ոչ մեկը ինձ չէր ասել, որ իրեն կամ երեխային անհարմար եմ դրել։
Փոխարենը ծնողական խմբում սկսվել էին կատակները։
«Սիրանուշի հերթապահությունը ավարտվե՞ց»։
«Հաջորդ անգամ բժշկական ստուգում էլ կանցկացնի»։
Ես չէի արձագանքել։
Մտածել էի՝ մարդիկ կատակում են։
Հետո պարզվեց, որ Լիլիթն ու Նունեն առանձին խոսել էին մի քանի ծնողների հետ։
Ասել էին՝ ավելի լավ է այս անգամ ես չգամ։
Ոմանք համաձայնել էին։
Մյուսները նույնիսկ չէին հասկացել, թե ինչու է հարցը քննարկվում։
Բայց այդ առավոտ ծնողների մի մասը կանգնած էր իմ դիմաց այնպես, կարծես բոլորը միաձայն որոշում էին կայացրել։
Արուսյակը լսեց ու ասաց.
— Էքսկուրսիայի պատասխանատուն ես եմ։ Օգնող ծնողների մասին փոփոխությունը պիտի նախապես քննարկվեր։ Մեկնելու պահին ոչ մեկին այսպես դուրս թողնելը ճիշտ չէ։
Լիլիթը բարկացավ։
— Մենք մեր երեխաների մասին ենք մտածում։
Դասղեկը պատասխանեց.
— Ես էլ։ Դրա համար էլ ուզում եմ, որ բոլորը հանգիստ բացատրեն՝ ինչ խնդիր կա։
Այդ պահին Նարեն մոտեցավ ինձ։
— Մա՛մ, մի բան պիտի ասեմ։
Նա ձեռքը բռնեց։
— Նախորդ զբոսանքից հետո ես էլ էի քեզնից նեղացել։
Ես ապշեցի։
— Ինչո՞ւ, բալե՛ս։
— Որովհետև ընկերուհիներիս առաջ բոլորից բարձր ինձ էիր կանչում։ Անընդհատ ասում էիր՝ «Նարե՛, գլխարկդ», «Նարե՛, մի՛ վազիր»։ Ես մտածում էի՝ ինձ փոքր երեխայի տեղ ես դնում։
Աչքերս լցվեցին։
— Ինչո՞ւ չէիր ասում։
Նարեն գլուխը կախեց։
— Ասել էի։ Տանը։ Դու պատասխանեցիր՝ ես քո մայրն եմ, պիտի հետևեմ։
Հիշեցի։
Այո՛, նման խոսակցություն եղել էր։
Բայց ես դա լուրջ չէի ընդունել։
Մտածել էի՝ երեխան պարզապես չի սիրում, երբ իրեն զգուշացնում են։
Այժմ տեսնում էի՝ նա վիրավորվել էր։
— Ուրեմն ինչո՞ւ ես հիմա ուզում, որ ես գամ,— հարցրի։
Նարեն պատասխանեց.
— Որովհետև ես քեզ ասել եմ՝ ինչն ինձ դուր չի գալիս։ Բայց էս մարդիկ քեզ հետ չեն խոսել։ Միանգամից ասում են՝ չես գալու։
Նա շրջվեց դեպի մեծահասակները։
— Եթե մաման վատ բան է արել, ասեք իրեն։ Բայց ինչո՞ւ բոլորդ իրար հետ եք խոսել, իսկ իրեն ոչինչ չեք ասել։
Դպրոցի բակում նորից լռություն տիրեց։
Այդ պահին հասկացա՝ աղջիկս ինձ չէր պաշտպանում, որովհետև կարծում էր՝ ես ամեն ինչ ճիշտ եմ արել։
Նա պարզապես չէր ուզում, որ իմ մասին որոշումներ կայացնեն՝ առանց ինձ լսելու։
Էքսկուրսիայի մեկնումը հետաձգվեց։
Արուսյակը խնդրեց երեխաներին մնալ ավտոբուսում՝ ուղեկցող մեծահասակների վերահսկողությամբ, մինչ ծնողները մի քանի րոպե խոսեն։
Մենք հավաքվեցինք դպրոցի մուտքի մոտ։
Առաջինը Նունեն խոսեց։
— Սիրանո՛ւշ, ես չեմ ուզում քեզ վիրավորել։ Բայց դու անցած անգամ երեխաներին այնպես էիր հետևում, որ իմ աղջիկը երեկոյան ասաց՝ ամբողջ օրը վախենում էր սխալ բան անել։
Այդ խոսքերից վատ զգացի։
— Ինձ ոչ ոք էդ մասին չէր ասել։
— Գիտեմ,— պատասխանեց Նունեն։— Պիտի ասեինք։
Լիլիթն էլ ավելացրեց.
— Ես էլ մտածում էի՝ եթե հիմա քեզ ասենք, կվիճես։
Հարցրի.
— Իսկ հիմա, ավտոբուսի դռան առաջ ասելը ավելի լա՞վ է։
Նա լռեց։
Ես երկար մտածեցի։
Հետո ասացի.
— Ես ընդունում եմ, որ անցած անգամ չափազանց շատ եմ խառնվել երեխաների գործերին։ Նարեն էլ հիմա ասաց՝ իրեն անհարմար եմ դրել։ Դրա համար ներողություն եմ խնդրում։
Նարեի դեմքը մի փոքր փոխվեց։
Նա երևի չէր սպասում, որ կհամաձայնեմ։
Բայց ես շարունակեցի.
— Մի բան էլ եմ ուզում ասել։ Երբ ծնողին խնդրում եք օգնել էքսկուրսիան կազմակերպել, պիտի հստակ ասեք՝ ինչի համար է պատասխանատու։ Ես մտածել եմ, որ բոլորի հետևից պիտի նայեմ։ Իսկ հետո պարզվել է՝ ձեզ համար դա ավելորդ միջամտություն է։
Արուսյակը գլխով արեց։
— Ճիշտ է։ Էդ մասում ես էլ եմ սխալվել։ Պետք էր օգնական ծնողների պարտականությունները հստակ բաժանել։
Հետո դասղեկն առաջարկեց երկու տարբերակ։
Կարող էինք պահպանել նախապես որոշված մեծահասակների կազմը՝ բայց հստակ պայմանավորվել նրանց պարտականությունների մասին։
Կամ կարող էինք փոփոխություն անել միայն այն դեպքում, եթե դա անվտանգ ու կազմակերպչական առումով հնարավոր էր, և բոլոր ներգրավվածները համաձայն էին։
Ես նայեցի Նարեին։
— Բալե՛ս, ուզում եմ քեզ հարցնել։ Դու իսկապե՞ս ուզում ես, որ ես էսօր ձեզ հետ գամ։
Նա մի պահ մտածեց։
— Ուզում եմ, որ չնեղանաս, եթե չգաս։
Այդ պատասխանից սիրտս սեղմվեց։
Բայց նաև հասկացա՝ աղջիկս պատրաստ էր անկեղծ լինել։
— Չեմ նեղանա,— ասացի։
Նա շարունակեց.
— Ես ուզում եմ ընկերուհիներիս հետ մենակ նստել, խաղալ։ Բայց ուզում եմ, որ դու իմանաս՝ ես քեզ չեմ ամաչում։
Գրկեցի նրան։
— Հասկանում եմ։
Որոշեցինք, որ այդ օրը ես չեմ մասնակցի էքսկուրսիային։
Ոչ թե որովհետև ծնողները ինձ հրապարակավ մերժել էին։
Այլ որովհետև Նարեն ինքն էր ցանկանում ավելի ինքնուրույն օր անցկացնել, իսկ դասղեկը կարող էր ապահովել նախատեսված ուղեկցությունը։
Արուսյակը մեկնելուց առաջ բոլոր մեծահասակներին հստակ բացատրեց՝ ով ինչի համար է պատասխանատու։
Երբ Նարեն նստեց ավտոբուս, պատուհանից ինձ ձեռքով արեց։
Ես ժպտացի։
Բայց երբ ավտոբուսը հեռացավ, նստեցի դպրոցի բակի նստարանին ու սկսեցի լաց լինել։
Որովհետև հեշտ չէր հասկանալ, որ իմ օգնությունը երբեմն ուրիշներին ծանրություն է թվացել։
Եվ ավելի դժվար էր ընդունել, որ աղջիկս նույն բանն էր զգացել։
Երեկոյան Նարեն վերադարձավ ուրախ։
Պատմում էր՝ ինչ են տեսել, ինչ խաղեր են խաղացել։
Մի պահ հարցրեց.
— Մա՛մ, դու ամբողջ օրը լաց ե՞ս եղել։
Ծիծաղեցի։
— Չէ՛, բալե՛ս։ Մի քիչ նեղվել էի, հետո անցավ։
Նա նստեց կողքիս։
— Ես ուրախ եմ, որ էսօր չեկար։
Անկեղծ պատասխանը նորից ցավեցրեց։
Բայց արդեն գիտեի՝ պետք չէ ամեն ճշմարտություն ընդունել որպես վիրավորանք։
— Ինչո՞ւ,— հարցրի։
— Որովհետև ես ինքս որոշեցի՝ երբ ու ինչ ուտեմ, ում հետ նստեմ։ Ու տեսա՝ կարող եմ։
Հետո ավելացրեց.
— Բայց երբ ավտոբուսը կանգնեց, ես մի պահ մտածեցի՝ հիմա մաման հաստատ կասեր՝ ջուր խմի։
Մենք երկուսով ծիծաղեցինք։
Մի քանի օր հետո Լիլիթը զանգեց։
— Սիրանո՛ւշ, ուզում եմ ներողություն խնդրել էն առավոտվա համար։
Ես պատասխանեցի.
— Ես էլ իմ կտրուկ խոսքերի համար եմ ներողություն խնդրում։
Նա մի պահ լռեց։
— Բայց մենք պիտի կարողանանք իրար հետ խոսել՝ առանց երեխաների առաջ նման վիճակ ստեղծելու։
— Համաձայն եմ,— ասացի։
Դրանից հետո ծնողական խմբում մի քանի հարց հստակեցրինք։
Որոշեցինք՝ եթե ծնողներից որևէ մեկը դժգոհություն ունի կազմակերպման հարցով, նախ քննարկելու ենք պատասխանատու ուսուցչի հետ, հետո միայն որոշում կայացնելու։
Ոչ ոք չպիտի մեկնելու պահին անակնկալ մերժման առաջ կանգնի։
Հաջորդ ամսվա ընթացքում Նարեն ավելի ինքնուրույն դարձավ։
Ես սկսեցի նրան փոքր որոշումներ վստահել։
Ինչ հագնել։
Ինչ վերցնել զբոսանքի։
Ինչպես կազմակերպել դասերը։
Եթե օգնություն էր պետք, հարցնում էր։
Երբեմն սխալվում էր։
Երբեմն ես էի ուզում անմիջապես միջամտել։
Բայց արդեն փորձում էի նախ լսել։
Մի երեկո ասաց.
— Մա՛մ, գիտե՞ս՝ էսօր ընկերուհիս ինձ հարցրեց, թե դու ինչու չէիր եկել էքսկուրսիային։
— Ի՞նչ պատասխանեցիր։
— Ասացի՝ որովհետև ես արդեն մեծանում եմ։ Բայց մաման միշտ իմ մաման է։
Ես ժպտացի։
Նա շարունակեց.
— Ու մեկ էլ ասացի՝ եթե հաջորդ անգամ ծնողները քո մասին խոսեն, թող հենց քեզ ասեն։
Այդ պահին հասկացա՝ աղջիկս ինձանից չէր հեռանում։
Պարզապես սովորում էր իր տեղն ունենալ։
Եվ ես պետք է սովորեի մնալ նրա կողքին՝ առանց ամեն քայլը վերահսկելու։
