73-ամյա հայրս հրաժարվեց մեզ հետ տուն վերադառնալ տարեցների խնամքի կենտրոնից։ Երբ հարցրի՝ ինչու, ցույց տվեց անկյունում նստած մի կնոջ ու ասաց. «Ես այս անգամ նրան մենակ չեմ թողնելու»։ Իսկ երբ իմացա, թե ով էր այդ կինը, առաջին անգամ հասկացա, որ հորս կյանքի մի ամբողջ հատվածի մասին ոչինչ չգիտեի…
Վեց ամիս առաջ հայրս՝ Գուրգենը, ընկել էր տան աստիճաններից ու կոտրել ազդրոսկրը։
Վիրահատությունից հետո երկար վերականգնման կարիք ուներ։ Ես ու եղբայրս աշխատում էինք, և նրա համաձայնությամբ ժամանակավորապես տեղափոխել էինք խնամքի կենտրոն, որտեղ համապատասխան օգնություն ու վերականգնողական ծառայություններ կստանար։
Ամեն շաբաթ այցելում էի։
Սկզբում հայրս անընդհատ հարցնում էր.
— Լիանա՛ ջան, ե՞րբ եմ տուն գնալու։
Բայց վերջին երկու ամիսներին դադարել էր հարցնել։
Նույնիսկ ինչ-որ չափով փոխվել էր։ Ավելի հաճախ էր ժպտում, սափրվում էր ամեն առավոտ, երբեմն նոր վերնաշապիկ էր խնդրում բերել։
Երբ բժիշկը հայտնեց, որ արդեն կարող է վերադառնալ տուն՝ շարունակելով նշանակված վարժությունները, ուրախությունից անմիջապես զանգեցի եղբորս։
Հաջորդ օրը մեքենայով եկանք հորս վերցնելու։
Բայց նա հրաժարվեց։
— Ես այստեղ կմնամ։
— Պա՛պ, ի՞նչ ես ասում։ Տունը պատրաստել ենք, սենյակդ հարմարեցրել։
— Գիտեմ։ Բայց դեռ չեմ գա։
Բարկացա։
— Մենք այսքան ժամանակ սպասել ենք, որ առողջանաս։ Հիմա ինչո՞ւ չես ուզում գալ։
Հայրս չպատասխանեց։
Միայն նայեց սրահի մյուս ծայրում նստած սպիտակահեր կնոջը։
Կինը ձեռքում պահում էր հին բրդե շարֆ ու անընդհատ նայում դռանը։
— Տեսնո՞ւմ ես նրան,— շշնջաց հայրս։— Սեդան է։
— Ո՞վ է Սեդան։
Հայրս աչքերը լցրեց։
— Այն կինը, որին հիսունմեկ տարի առաջ խոստացա չթողնել մենակ։ Եվ հենց այն օրը, երբ ամենաշատն էր ինձ սպասում, չգնացի։
Ես քարացա։
Հայրս շարունակեց.
— Հիմա նա նորից ինձ է սպասում։ Այս անգամ խոսքս չեմ դրժելու։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Ես հայացքս տեղափոխեցի կնոջ վրա։
Նա մոտ յոթանասուն տարեկան կլիներ։ Մազերը հավաքած էին, հագին՝ մուգ կապույտ բրդյա ժակետ։ Ծնկներին դրված էր փոքրիկ, հին ձեռագործ շարֆ։
Հայրս դանդաղ վեր կացավ ու հենվելով ձեռնափայտին՝ մոտեցավ նրան։
— Սեդա՛, սա իմ աղջիկն է՝ Լիանան։
Կինը ժպտաց։
— Բարև, աղջի՛կ ջան։ Հայրդ քո մասին շատ է պատմել։
Ես պատասխանեցի, բայց դեռ շփոթված էի։
Մեր ընտանիքում երբեք Սեդա անունով կնոջ մասին չէին խոսել։
Մայրս մահացել էր յոթ տարի առաջ։ Հայրս ամբողջ կյանքում հավատարիմ ու հոգատար ամուսին էր եղել։
Իսկ հիմա ինձ ներկայացնում էր մի կնոջ, որին հիսունմեկ տարի առաջ ինչ-որ խոստում էր տվել։
— Պա՛պ, կարո՞ղ ենք առանձին խոսել։
Նա գլխով արեց։
Նստեցինք կենտրոնի փոքրիկ այգում։
— Դու մորս հետ ամուսնանալուց առաջ ճանաչե՞լ ես նրան։
— Այո։
— Իսկ ինչո՞ւ մեզ երբեք չես պատմել։
Հայրս երկար նայեց ծառերին։
— Որովհետև կարծում էի՝ այդ պատմությունը վաղուց ավարտվել է։
1975 թվականն էր։
Հայրս քսաներկու տարեկան էր, ապրում էր Լենինականում և աշխատում երկաթուղային արհեստանոցում։
Սեդան մեկ տարով փոքր էր։
Նրանք ծանոթացել էին մշակույթի տանը՝ սիրողական պարերի խմբում։
— Ես վատ պարող էի,— ծիծաղեց հայրս։— Իսկ Սեդան բոլորից լավն էր։ Մի անգամ ասաց՝ եթե ուզում ես ինձ հետ պարել, նախ սովորիր ոտքերդ ճիշտ դնել։
Այդ օրվանից սկսել էին հանդիպել։
Երեկոները երկար զբոսնում էին։
Սեդան երազում էր Երևանում ուսումը շարունակելու մասին։
Հայրս ուզում էր մնալ Լենինականում, աշխատել, հետո տուն գնել։
Նրանք տարբեր ծրագրեր ունեին։
Բայց երկուսն էլ կարծում էին, թե ժամանակի ընթացքում ինչ-որ կերպ կհամաձայնեցնեն դրանք։
Հետո Սեդայի ընտանիքը տեղափոխվելու որոշում էր կայացրել։
Նրա հայրը աշխատանք էր ստացել ուրիշ քաղաքում։
Սեդան էլ ուսումը շարունակելու հնարավորություն ուներ։
Մեկնելուց առաջ նրանք վիճել էին։
— Ես նրան ասացի՝ եթե ինձ սիրում ես, մի՛ գնա,— պատմեց հայրս։— Իսկ նա պատասխանեց՝ սիրել չի նշանակում հրաժարվել սեփական ապագայից։
Ես նայեցի հորս։
— Եվ դու բարկացա՞ր։
Նա գլխով արեց։
— Շատ։ Անարդար բաներ ասացի։
Հաջորդ օրը Սեդան եկել էր նրա աշխատավայր։
Խնդրել էր, որ գոնե կայարան գնա իրեն ճանապարհելու։
— Ասաց՝ Գուրգե՛ն, գուցե հիմա իրար չենք հասկանում, բայց չեմ ուզում բաժանվել այնպես, կարծես թշնամիներ ենք։
Հայրս խոստացել էր գալ։
Բայց չէր գնացել։
— Ինչո՞ւ։
Նա գլուխը կախեց։
— Հպարտությունից։ Ուզում էի, որ ինքն էլ ցավ զգա։ Մտածում էի՝ եթե չգնամ, կհասկանա, թե ինչ է կորցրել։
Մի պահ լռեց։
— Հետո երկար ժամանակ փոշմանեցի։
Սեդան հեռացել էր։
Մի քանի տարի անց հայրս ծանոթացել էր մորս հետ։
Նրանք ամուսնացել էին, ունեցել ինձ ու եղբորս։
Հայրս ասում էր, որ մորս իսկապես սիրել է։
— Ես նրա հետ շատ լավ կյանք եմ ունեցել, Լիանա՛։ Եվ այդ կյանքից ոչ մի օր չեմ ուզում ջնջել։
Ես լսում էի։
— Իսկ Սեդային հետո տեսե՞լ ես։
— Ոչ։ Մինչև այս տարի։
Պարզվեց՝ երբ հորս տեղափոխել էին խնամքի կենտրոն, սկզբում գրեթե ոչ մեկի հետ չէր շփվում։
Մորս մահից հետո նա արդեն սովորել էր միայնությանը։
Բայց կենտրոնում մի կին կար, որն ամեն երեկո փոքրիկ սրահում հին երգեր էր միացնում։
Երբեմն միայնակ նստում ու մեղմ շարժում էր ձեռքերը՝ երաժշտության տակ։
Մի օր հայրս անցել էր կողքով։
Կինը բարձրացրել էր աչքերը։
— Գուրգե՞ն։
Նա անմիջապես չէր ճանաչել։
Հետո տեսել էր նույն ժպիտը։
Սեդան էր։
Հիսունմեկ տարի անց։
— Սկզբում նույնիսկ չէի հավատում,— պատմեց հայրս։— Նա ասաց՝ ոտքերդ դեռ նույնքան վատ ե՞ս շարժում, թե՞ վերջապես պարել ես սովորել։
Ես ակամա ծիծաղեցի։
— Իսկ դու՞։
— Ասացի՝ դեռ չեմ սովորել։
Պարզվեց՝ Սեդան ժամանակին ուսումը շարունակել էր, տարիներ աշխատել գրադարանում, հետո ամուսնացել։
Նրա ամուսինը մահացել էր մի քանի տարի առաջ։
Միակ աղջիկը ընտանիքի հետ ապրում էր արտասահմանում։ Նրանք կապի մեջ էին, բայց միմյանց հազվադեպ էին տեսնում։
Սեդան խնամքի կենտրոնում էր հայտնվել ոտքի ծանր վնասվածքից հետո։
Նա նույնպես վերականգնվում էր։
Այդ օրվանից հայրս ու Սեդան սկսել էին ամեն օր հանդիպել փոքրիկ սրահում։
Սկզբում պարզապես խոսում էին։
Հիշում էին քաղաքի հին փողոցները, ծանոթներին, մշակույթի տունը։
Հետո Սեդան հորս խնդրել էր ցույց տալ, թե ինչպես է ձեռնափայտով քայլում։
— Նա ինձ ամեն օր ստիպում էր մի քիչ ավելի շատ շարժվել,— ասաց հայրս։— Բժշկի ու վերականգնողական մասնագետի նշանակած վարժությունները չէի ուզում անել։ Բայց Սեդան ասում էր՝ եթե ուզում ես գարնանը այգում միասին քայլել, հիմա պիտի աշխատես։
Հայրս ժպտաց։
— Ու ես սկսեցի ավելի ջանասիրաբար մարզվել։
Հետո լրջացավ։
— Երբ ինձ ասացին, որ կարող եմ տուն վերադառնալ, առաջինը Սեդային պատմեցի։ Նա ժպտաց ու ասաց՝ ուրախ եմ քեզ համար։
— Հետո՞։
— Հետո հարցրեց՝ վաղը էլի կգա՞ս։
Հայրս լռեց։
— Եվ ես հանկարծ հիշեցի այն կայարանը։ Այն օրը, երբ խոստացա գնալ ու չգնացի։
Ես չգիտեի՝ ինչ ասել։
Մեկ կողմից ուզում էի հորս տուն տանել։
Մյուս կողմից առաջին անգամ տեսնում էի, թե որքան կարևոր է նրա համար այդ կինը։
— Պա՛պ, բայց դու կարող ես տուն գալ ու նրան այցելել։
— Կարող եմ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ հրաժարվեցիր։
Նա երկար մտածեց։
— Որովհետև երկու շաբաթից Սեդայի վերականգնողական բուժման հերթական գնահատումն է։ Նա վախենում է, որ դեռ չի կարողանա ինքնուրույն ապրել։ Ասել եմ՝ ինչ որոշում էլ կայացնեն մասնագետները, մենակ չի մնա։
— Բայց կենտրոնի աշխատակիցները նրա կողքին են։
— Գիտեմ։ Ես նրա բուժման պատասխանատուն չեմ, Լիանա՛։ Պարզապես ուզում եմ ամեն առավոտ տեսնել նրան։ Հիմա առաջին անգամ տարիներ անց արթնանում եմ ու սպասում օրվան։
Այդ վերջին նախադասությունն ինձ ստիպեց լռել։
Հորս համար վերջին տարիները միայն օրեր անցկացնելու ժամանակ էին դարձել։
Իսկ հիմա նա ինչ-որ բանի էր սպասում։
Երեկոյան եղբորս հետ երկար խոսեցինք։
Վարդանը բարկացած էր։
— Մեր հայրը յոթանասուներեք տարեկան է։ Հիմա պիտի սիրահարվի՞։
Ես նայեցի նրան։
— Իսկ ինչո՞ւ ոչ։
Նա զարմացավ։
— Լիանա՛, դու լո՞ւրջ ես ասում։
— Այո։ Մենք վեց ամիս ուզում էինք, որ հայրիկը նորից ոտքի կանգնի։ Հիմա ինքնուրույն քայլում է, լավ է զգում, ընկեր ունի։ Ու մենք ուզում ենք որոշել, թե ինչպես պիտի ապրի։
Վարդանը նստեց։
— Ես պարզապես չեմ ուզում, որ հետո հիասթափվի։
— Իսկ եթե այդ վախից հիմա նրան էլ ցավեցնե՞նք։
Եղբայրս ոչինչ չպատասխանեց։
Հաջորդ օրը երկուսով վերադարձանք կենտրոն։
Հորս հետ խոսեցինք։
Պայմանավորվեցինք, որ առայժմ կմնա այնտեղ՝ իր ցանկությամբ, իսկ հետո միասին կքննարկենք, թե որտեղ իրեն ավելի հարմար կլինի ապրել։
Բայց խնդրեցինք մի բան։
— Պա՛պ, Սեդային էլ մեզ լավ ծանոթացրու։
Նա այնքան ուրախացավ, որ նույնիսկ դեմքը կարմրեց։
Այդ կիրակի Սեդայի հետ միասին թեյ խմեցինք։
Նա շատ հանգիստ կին էր։
Հայրիկիս հետ հաճախ կատակում էր։
— Գուրգենը միշտ էլ համառ է եղել,— ասաց։— Երբ քսաներկու տարեկան էր, նույնքան դժվար էր համոզել իրեն։
Վարդանը ծիծաղեց։
— Պարզվում է՝ մեզ չի փոխվել։
Սեդան նայեց հորս։
— Մի քիչ փոխվել է։ Հիմա արդեն ավելի լավ է լսում մարդկանց։
Հայրս ժպտաց։
Այդ օրը ես նկատեցի մի բան։
Սեդան ոչ մի անգամ չէր փորձում հորս համոզել մնալ իր պատճառով։
Երբ հայրս ասաց, որ ուզում է դեռ մի քիչ կենտրոնում ապրել, նա անմիջապես առարկեց։
— Գուրգե՛ն, երեխաներդ տուն են պատրաստել։ Դու կարող ես գնալ։ Ես չեմ նեղանա։
Հայրս պատասխանեց.
— Ես գիտեմ։ Բայց դեռ այստեղ մնալն եմ ուզում։
Նա բռնեց Սեդայի ձեռքը։
— Այն ժամանակ ես չեկա, որովհետև կարծում էի՝ եթե քեզ չտեսնեմ, ավելի հեշտ կլինի։ Հիմա ուզում եմ ապրել այնպես, որ հետո չասեմ՝ ինչու չարեցի։
Սեդայի աչքերը լցվեցին։
Նա ոչինչ չասաց։
Միայն սեղմեց հորս ձեռքը։
Երկու շաբաթ անց Սեդայի վիճակը նորից գնահատեցին։
Բժիշկներն ու վերականգնողական մասնագետները որոշեցին, որ կարող է շարունակել ապրել ավելի ինքնուրույն պայմաններում, բայց դեռ որոշակի օգնության ու հարմարեցված բնակարանի կարիք կունենա։
Նրա աղջիկն էլ էր եկել արտասահմանից՝ այդ հարցերը կազմակերպելու։
Սեդան չէր ուզում ծանրաբեռնել դստերը, բայց դուստրն էլ ցանկանում էր, որ մայրը հարմարավետ ու անվտանգ տեղում ապրի։
Հայրս այդ օրերին առանձնապես չխառնվեց նրանց որոշումներին։
Միայն ամեն առավոտ Սեդայի հետ զբոսնում էր կենտրոնի այգում։
Երբեմն նստում էին նստարանին ու լսում հին երգեր։
Մի օր ես նրանց տեսա պատուհանից։
Սեդան ինչ-որ բան էր ասում։
Հայրս ծիծաղում էր։
Նրանք այնքան բնական էին կողք կողքի, որ մի պահ նույնիսկ մոռացա՝ ինչքան երկար եմ ճանաչել հորս որպես լուռ, հազվադեպ ժպտացող մարդու։
Վերջապես հայրս որոշեց տուն վերադառնալ։
Բայց մի պայմանով։
— Լիանա՛, շաբաթը երկու անգամ ուզում եմ Սեդային տեսնել։
Ես ծիծաղեցի։
— Պա՛պ, եթե ուզում ես՝ ամեն օր տես։
Նա զարմացավ։
— Չե՞ս նեղանա։
— Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ։
— Մտածում էի՝ մորդ կհիշես։
Այդ պահին սիրտս սեղմվեց։
— Պա՛պ, մայրիկին ես միշտ կհիշեմ։ Բայց դա չի նշանակում, որ դու պիտի հավերժ մենակ մնաս։
Հայրս աչքերը սրբեց։
— Մայրդ լավ կին էր։
— Գիտեմ։
Նա ժպտաց։
— Եվ դու շատ ես նման նրան։
Գրկեցի հորս։
Այդ օրը առաջին անգամ տարիներ անց նա ինձ պատմեց ոչ թե հիվանդությունից կամ դեղերից, այլ այն մասին, թե որ սրճարանն է ուզում Սեդային տանել։
Մոտ մեկ ամիս անց Սեդան իր դստեր օգնությամբ բնակարան վարձեց հարմարավետ, առաջին հարկի շենքում՝ մեր թաղամասից ոչ հեռու։
Հայրս արդեն տուն էր վերադարձել։
Առավոտները ինքնուրույն նախաճաշում էր, կատարում վարժությունները, հետո երբեմն գնում Սեդայի հետ զբոսնելու։
Մի կիրակի զանգեց ու խնդրեց.
— Լիանա՛, այսօր մի քիչ շուտ արի։ Ուզում եմ մի բան ցույց տալ։
Երբ հասա, հայրս հագել էր իր մուգ կոստյումը։
Սեղանին երկու տոմս կար։
— Սրանք ի՞նչ են։
— Համերգի տոմսեր։ Սեդային եմ հրավիրել։
— Պա՛պ, դու վերջին անգամ ե՞րբ ես համերգ գնացել։
Նա մտածեց։
— Երևի քառասուն տարի առաջ։
Ծիծաղեցի։
— Դե ուրեմն գնացեք։
Հայրս մի պահ տատանվեց։
— Լիանա՛, իսկ այս փողկապը հարմա՞ր է։
Ես ուղղեցի փողկապը։
— Շատ։
Նա նայեց հայելուն։
— Սեդան ասում էր՝ ժամանակին միշտ ուշանում էի հանդիպումներից։
— Այսօր մի՛ ուշանա։
Հայրս ժպտաց։
— Չեմ ուշանա։
Մի քանի օր անց Սեդային հանդիպեցի նրանց շենքի բակում։
Նա նստած էր փոքրիկ նստարանին, ձեռքին՝ նույն հին բրդե շարֆը։
— Սեդա՛ տիկին, ինչո՞ւ եք այդ շարֆը միշտ ձեզ մոտ պահում։
Նա ժպտաց։
— Սա իմ մայրն է գործել։ Երբ երիտասարդ էի ու գնացքով հեռանում էի Լենինականից, հենց սա էր ինձ հետ։
Ես նստեցի կողքին։
— Հայրս պատմել է այդ օրվա մասին։
Սեդան մի պահ լռեց։
— Ես նրան շատ երկար սպասեցի կայարանում,— ասաց։— Հետո գնացք նստեցի ու որոշեցի այլևս չսպասել։
Նայեցի նրան։
— Իսկ հիմա՞։
Նա ծիծաղեց։
— Հիմա արդեն ես էլ եմ սովորել, որ մարդուն կարելի է սիրել, բայց չկորցնել սեփական կյանքը։
Հետո նայեց ժամացույցին։
— Գուրգենը պիտի գա։ Ասել է՝ միասին այգի ենք գնալու։
Մի քանի րոպե անց հայրս հայտնվեց փողոցի մյուս կողմում։
Ձեռքին փոքրիկ ծաղկեփունջ կար։
Նա մեզ տեսավ ու արագացրեց քայլերը՝ ձեռնափայտին հենվելով։
Սեդան ժպտաց։
— Ահա եկավ։
Հայրս մոտեցավ։
— Սպասեցի՞ր։
Սեդան պատասխանեց.
— Այս անգամ՝ շատ քիչ։
Նրանք ծիծաղեցին։
Ես վերցրի հորս ձեռքի ավելորդ պայուսակը, որ հեշտ քայլի։
Նա ձեռքը մեկնեց Սեդային։
Կինը բռնեց։
Ու երկուսով դանդաղ քայլեցին այգու ճանապարհով։
Այդ օրը ես առաջին անգամ հորս տեսա ոչ թե որպես մեկին, ում մենք պարտավոր ենք խնամել, այլ որպես մարդու, որն իր կյանքի համար դեռ նոր ծրագրեր ունի։
Եվ դա ինձ ուրախացրեց շատ ավելի, քան այն օրը, երբ բժիշկները հայտնեցին, որ նա արդեն կարող է ինքնուրույն քայլել։
