72 տարի ամուսնացած էի ամուսնուս հետ։ Նրա հուղարկավորության ժամանակ մի անծանոթ տղամարդ ինձ փոքրիկ տուփ տվեց։ Երբ բացեցի այն, չկարողացա հավատալ աչքերիս։Յոթանասուներկու տարի։
Երբ բարձրաձայն ես ասում, գրեթե անհավանական է հնչում։ Կարծես ուրիշի կյանքի մասին պատմություն լինի։
Բայց դա մեր կյանքն էր։
Այդ բառերն անընդհատ կրկնում էի մտքումս՝ նայելով ամուսնուս դագաղին։
Ձեռքերս ամուր սեղմել էի ծնկներիս։
Երբ մի մարդու հետ այդքան երկար ես ապրում, միասին անցկացնում ծննդյան օրեր, ձմեռներ ու սովորական երեքշաբթի երեկոներ, սկսում ես մտածել, թե ճանաչում ես նրա յուրաքանչյուր շունչը, քայլն ու լռությունը։
Ես գիտեի, թե Ուոլթերն ինչպես էր սիրում սուրճը։
Գիտեի, որ ամեն երեկո երկու անգամ ստուգում էր տան հետևի դուռը։
Գիտեի, որ կիրակի օրերին եկեղեցի գնալու իր վերարկուն միշտ նույն աթոռին էր դնում։
Կարծում էի՝ նրա մասին գիտեմ այն ամենը, ինչ կինը կարող է իմանալ ամուսնու մասին։
Բայց երբեմն սերը մարդկանց ստիպում է որոշ բաներ թաքցնել։
Այնքան խնամքով, որ դրանց մասին իմանում ես միայն այն ժամանակ, երբ արդեն ուշ է լինում։
Հուղարկավորությունը համեստ էր։
Ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին Ուոլթերն էր ցանկացել։
Մի քանի հարևաններ եկել էին ցավակցելու։
Մեր դուստրը՝ Ռութը, անընդհատ սրբում էր աչքերը՝ ձևացնելով, թե ոչ ոք չի նկատում։
Թեթև դիպա նրա ուսին ու շշնջացի.
— Շպարդ կփչացնես, աղջի՛կս։
Նա արցունքների միջից ժպտաց։
— Ների՛ր, մամ։ Եթե հայրիկը տեսներ ինձ այս վիճակում, հաստատ կծաղրեր։
Միջանցքի մյուս կողմում կանգնած էր թոռս՝ Թոբին։
Նա հագել էր իր ամենափայլուն կոշիկները և փորձում էր հնարավորինս հասուն ու լուրջ երևալ։
— Լա՞վ ես, տատի՛կ,— հարցրեց։— Ինչ-որ բանի կարիք ունե՞ս։
Փորձեցի ժպտալ։
— Ավելի վատ օրեր էլ եմ տեսել, տղա՛ս։ Քո պապը չէր դիմանում նման արարողություններին։
Թոբին թեթև ժպտաց ու նայեց իր կոշիկներին։
— Հաստատ կասեր, որ սրանք չափազանց շատ են փայլում։
— Հա՛… Հենց այդպես էլ կասեր։
Ակամա նայեցի դեպի խորանը։
Հիշեցի, թե ինչպես էր Ուոլթերն ամեն առավոտ երկու բաժակ սուրճ պատրաստում, նույնիսկ երբ ես դեռ անկողնում էի։
Այդպես էլ չսովորեց միայն իր համար սուրճ պատրաստել։
Հիշեցի նրա սիրելի աթոռի ճռռոցը։
Եվ այն, թե ինչպես էր ձեռքս բռնում, երբ հեռուստատեսությամբ ծանր լուրեր էին հայտնում։
Այդ պահին գրեթե բնազդաբար ցանկացա գտնել նրա ձեռքը։
Բայց նա այլևս կողքիս չէր։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում
Առաջին մեկնաբանություն
Երբ մարդիկ սկսեցին հեռանալ, Ռութը մոտեցավ ու դիպավ ուսիս։
— Մա՛մ, ուզո՞ւմ ես մի քիչ դուրս գանք, մաքուր օդ շնչես։
— Դեռ ոչ, աղջի՛կս։
Հենց այդ պահին նկատեցի մի անծանոթ տղամարդու։
Նա կանգ էր առել Ուոլթերի լուսանկարի մոտ։
Անշարժ կանգնած էր՝ ձեռքին ինչ-որ բան բռնած։
Այդ հեռավորությունից չէի տեսնում, թե ինչ։
Ռութը հոնքերը կիտեց։
— Ո՞վ է այդ մարդը։
— Չգիտեմ։
Բայց նրա հին զինվորական բաճկոնն անմիջապես գրավեց ուշադրությունս։
Տղամարդը դանդաղ մոտեցավ մեզ։
Եվ չգիտես ինչու, զգացի, թե ինչպես սենյակը կարծես փոքրացավ։
— Էդի՞թ,— կամաց հարցրեց նա։
Գլխով արեցի։
— Այո՛, ես եմ։ Դուք ճանաչո՞ւմ էիք Ուոլթերին։
Նրա դեմքին թույլ ժպիտ հայտնվեց։
— Իմ անունը Փոլ է։ Ժամանակին Ուոլթերի հետ միասին զինվորական ծառայություն եմ անցել։
Ուշադիր նայեցի նրան։
— Ուոլթերը երբեք որևէ Փոլի մասին չի պատմել։
Փոլը թեթև ուսերը թոթվեց։
— Մենք հազվադեպ էինք խոսում մեր մասին, Էդի՛թ։ Այն ամենից հետո, ինչ տեսել էինք…
Նա նախադասությունը չավարտեց։
Հետո ինձ մեկնեց ձեռքի փոքրիկ տուփը։
Այն հին էր, փայտյա, տարիների ընթացքում հարթված ու մաշված անկյուններով։
Փոլն այնքան զգուշությամբ էր բռնել այն, որ կոկորդս սեղմվեց։
— Ես Ուոլթերին խոստում էի տվել,— ասաց նա։— Եթե չկարողանայի կատարել նրա խնդրանքը, պետք է տուփը վերադարձնեի ընտանիքին։
Դողացող ձեռքերով վերցրի տուփը։
Այն ավելի ծանր էր, քան թվում էր։
Ռութը ձեռքը մեկնեց՝ օգնելու համար, բայց գլուխս տարուբերեցի։
Զգում էի, որ սա ինձ համար էր։
Բացեցի կափարիչը։
Ներսում՝ դեղնած կտորի վրա, ոսկե մատանի էր դրված։
Շատ փոքրիկ։
Նուրբ ու գրեթե մաշված։
Այն հաստատ իմ մատանին չէր։
Սիրտս այնքան ուժեղ էր բաբախում, որ ցանկացա ձեռքով սեղմել կրծքիս։
Մի սարսափելի ակնթարթ մտածեցի, թե գուցե ամբողջ կյանքս ստի վրա է կառուցված եղել։
— Մա՛մ, դա ի՞նչ է,— հարցրեց Ռութը։
Ես չէի կարողանում աչքս կտրել մատանուց։
— Իմը չէ,— շշնջացի։
Թոբին մոտեցավ ու նայեց տուփի մեջ։
— Պապիկը քեզ ուրիշ մատանի՞ էլ է թողել։ Դա… լա՞վ բան է։
Գլուխս տարուբերեցի։
— Ո՛չ, տղա՛ս։ Սա ուրիշինն է։
Շրջվեցի դեպի Փոլը։
Ձայնս ակամա խստացավ։
— Ինչո՞ւ էր իմ ամուսնու մոտ ուրիշ կնոջ մատանի։
Թոբին անհանգստացավ։
— Տատի՛կ, գուցե բացատրություն կա։
Դառը ծիծաղեցի։
— Հուսով եմ։
Մեր շուրջը աթոռները սկսեցին ճռռալ։
Եկեղեցում կանգնած կանանցից մեկը խոսքի կեսից լռեց։
Ուոլթերի երկու հին ընկերները, որոնք դռան մոտ կանգնած էին, հանկարծ ձևացրին, թե շատ հետաքրքրված են վերարկուների կախիչով։
Ոչ ոք բացահայտ չէր նայում մեզ։
Բայց բոլորը լսում էին։
Զգում էի այդ տհաճ, լուռ հետաքրքրասիրությունը։
Եվ ատում էի դա։
Ուոլթերը միշտ զուսպ մարդ էր եղել։
Ինչ էլ որ թաքնված լիներ այս մատանու հետևում, նա հաստատ չէր ցանկանա, որ դա բացահայտվեր իր հուղարկավորության ժամանակ՝ օտարների շշուկների մեջ։
Բայց արդեն ուշ էր։
Մատանին ընկած էր ափիս մեջ։
Այնքան փոքրիկ էր, բայց կարծես մի ամբողջ մեղադրանք լիներ։
Ես յոթանասուներկու տարի ապրել էի այդ մարդու հետ։
Միևնույն անկողնում։
Միևնույն տանը։
Միասին մեծացրել էինք մեր դստերը։
Միասին վճարել հաշիվները, հաղթահարել դժվար ձմեռներն ու կորուստները։
Միասին ծիծաղել ու լաց եղել։
Եվ եթե այդ ամբողջ ընթացքում ինչ-որ տեղ մեկ ուրիշ կին էր եղել, ապա այլևս չէի հասկանում, թե իմ կյանքի որ մասն էր իսկապես իմը։
— Փո՛լ,— ասացի։— Կարծում եմ՝ ավելի լավ կլինի ամեն ինչ բացատրեք։
Նա ծանր հոգոց հանեց։
— Էդի՛թ, ես Ուոլթերին խոստացել էի, որ սա քեզ կհանձնեմ, երբ ժամանակը գա։ Բայց շատ կուզեի, որ այդ օրը երբեք չգար։
Ռութը բռնեց ձեռքս։
— Մա՛մ, խնդրում եմ, նստիր։
— Ո՛չ։ Ես ամբողջ կյանքում կանգնած եմ եղել այդ մարդու կողքին։ Մի քիչ էլ կդիմանամ։
Նայեցի Փոլին։
— Պատմեք ամեն ինչ։
Նա գլխով արեց։
Ձեռքերն ամուր իրար էր սեղմել։
Մատները սպիտակել էին լարվածությունից։
Մինչ խոսելը հայացքն իջեցրեց։
Եվ այդ պահին նրա մեջ տեսա ոչ թե պարզապես տարեց տղամարդու, այլ մեկին, ով տասնամյակներ շարունակ իր հետ ծանր հիշողություններ էր կրել։
— 1945 թվականն էր,— սկսեց նա։— Մենք Ֆրանսիայում էինք՝ Ռեյմսի մոտ։
Նա մի պահ լռեց։
— Պատերազմի ավարտին մոտենում էինք։ Մեզնից շատերն այնքան էին հոգնել, որ այլևս չէին ուզում նոր մարդկանց գտնել, նոր պատմություններ լսել, նոր կորուստների մասին իմանալ։ Անկեղծ ասած՝ վախեցած էինք։
Փոլը նայեց ինձ։
— Բայց քո Ուոլթերն ուրիշ էր։ Նա բոլորին էր նկատում։
«Իհարկե»,— մտածեցի։
Այդպիսին էր իմ Ուոլթերը։
— Այնտեղ մի երիտասարդ կին կար։ Անունը Ելենա էր։ Ամեն առավոտ գալիս էր մեր տեղակայման վայրի դարպասների մոտ և հարցնում իր ամուսնուց՝ Անտոնից։
Փոլը կարճ դադար տվեց։
— Անտոնը մարտերի ժամանակ անհետ կորել էր։ Ելենան ոչ մի կերպ չէր կարողանում հեռանալ՝ առանց նրա մասին որևէ լուր ստանալու։
Ռութն ամուր սեղմեց ձեռքս։
— Մա՛մ, հայրիկը երբևէ պատմե՞լ էր այդ կնոջ մասին։
Փորձեցի հիշել։
— Չեմ հիշում։
Փոլը շարունակեց.
— Ուոլթերն իր սննդաբաժնից ուտելիք էր տալիս նրան։ Օգնում էր նամակներ գրել իր կոտրտված ֆրանսերենով։ Անընդհատ հարցուփորձ էր անում Անտոնի մասին։
Նրա դեմքին տխուր ժպիտ հայտնվեց։
— Երբեմն նույնիսկ կարողանում էր Ելենային ծիծաղեցնել։ Խոստացել էր շարունակել փնտրել նրա ամուսնուն։
Թոբին կամաց հարցրեց.
— Իսկ Անտոնին երբևէ գտա՞ն։
Փոլի ուսերը կախ ընկան։
— Ո՛չ։ Երբեք։
Նա շարունակեց.
— Մի օր Ելենային հայտնեցին, որ իրեն տարհանելու են։ Հեռանալուց առաջ նա հանեց մատանին, դրեց Ուոլթերի ձեռքի մեջ ու խնդրեց. «Եթե ամուսնուս գտնես, փոխանցիր նրան։ Ասա, որ ես սպասում էի իրեն»։
Փոլի ձայնը դողաց։
— Մի քանի շաբաթ անց իմացանք, որ այն շրջանում, ուր Ելենային տեղափոխել էին, մարդիկ էին զոհվել։ Մենք այդպես էլ չկարողացանք պարզել նրա հետագա ճակատագիրը։
Նայեցի ափիս մեջ ընկած մատանուն։
Այն հանկարծ բոլորովին այլ նշանակություն ստացավ։
Այն այլևս ինձ համար անհավատարմության ապացույց չէր։
Այն մի կնոջ վերջին հույսն էր։
Մի կնոջ, որը մինչև վերջ սպասել էր իր ամուսնուն։
— Բայց ինչո՞ւ էր մատանին ձեզ մոտ,— հարցրի Փոլին։
Նա ուղիղ նայեց աչքերիս։
— Մի քանի տարի առաջ, երբ Ուոլթերը ազդրի վիրահատությունից հետո վերականգնվում էր, մատանին ինձ փոխանցեց։
Ես շունչս պահեցի։
— Ինչո՞ւ։
— Ասաց, որ ես մարդկանց որոնելու ավելի լավ հնարավորություններ ունեմ։ Խնդրեց ևս մեկ անգամ փորձել գտնել Ելենայի ընտանիքին կամ Անտոնի հարազատներին։
Փոլը տխուր ժպտաց։
— Ես փորձեցի, Էդի՛թ։ Իսկապես փորձեցի։ Բայց այդքան տարիներ անց ոչ մի վստահելի հետք չգտա։
Նա նայեց տուփին։
— Այդ օրվանից մատանին ապահով պահում էի։ Երբ Ուոլթերը մահացավ, հասկացա, որ այն պետք է վերադարձնեմ քեզ՝ նրա ամենամոտ մարդուն։
Ես հանեցի Ուոլթերի հին թաշկինակը, որը պահել էի պայուսակումս, և սրբեցի դեմքս։
Ռութը կամաց կանչեց.
— Մա՛մ։
Նայեցի աղջկաս։
— Մի քիչ ժամանակ տուր ինձ, սիրելի՛ս։
Այդ պահին նկատեցի, որ տուփի մեջ մատանուց բացի նաև երկու փոքրիկ ծրար կա։
Վերցրի առաջինը։
Ուոլթերի ձեռագիրն էր։
Մի փոքր թեք, բայց հաստատուն։
Ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին նրա կազմած գնումների ցուցակներում ու ծննդյան բացիկներում էր։
Այդ ձեռագիրը ես անգիր գիտեի։
Դողացող մատներով բացեցի նամակը։
«Էդի՛թ,
Վաղուց էի ուզում քեզ պատմել այս մատանու մասին, բայց երբեք հարմար պահը չգտա։
Այսքան տարի այն պահել եմ, որովհետև պատերազմն ինձ սովորեցրեց, թե որքան արագ կարող է մարդը կորցնել իր սիրելիին։
Սա երբեք չի նշանակել, որ դու ինձ համար բավական չէիր։
Եվ երբեք կապված չի եղել իմ կյանքում ուրիշ կնոջ հանդեպ սիրո հետ։
Ընդհակառակը։
Այդ պատմությունն ինձ ստիպեց քեզ ավելի շատ սիրել։
Նույնիսկ ամենասովորական օրերին։
Եթե այս նամակից միայն մի բան պետք է հիշես, թող դա լինի հետևյալը.
Դու միշտ եղել ես այն ապահով տունը, ուր ես վերադարձել եմ։
Հավերժ քոնը՝
Ուոլթեր»։
Նամակն իջեցրի։
Աչքերս լցվել էին արցունքներով։
Մի պահ նույնիսկ բարկացա։
Ինչո՞ւ էր նա իր կյանքի այդ մասը թաքցրել ինձնից։
Ինչո՞ւ չէր պատմել այն երիտասարդ կնոջ մասին, որի մատանին այդքան տարի պահել էր։
Բայց հետո նրա ձայնը կարծես լսեցի նամակի բառերի մեջ։
Հանգիստ։
Հաստատուն։
Այնքան ծանոթ։
Եվ բարկությունս կամաց-կամաց անցավ։
Փոլը թեթև հազաց։
— Էդի՛թ, ևս մեկ նամակ կա։ Ելենայի ընտանիքի համար։ Ուոլթերն այն գրել էր այն ժամանակ, երբ մատանին ինձ փոխանցեց։
Թոբին մոտեցավ։
— Կարդա՛, տատի՛կ։
Վերցրի երկրորդ ծրարը։
Ձեռքերս դեռ դողում էին։
Բացեցի այն։
«Ելենայի ընտանիքին,
Այս մատանին ինձ վստահվել է պատերազմի ամենածանր օրերին։
Ելենան խնդրել էր, որ եթե երբևէ գտնեմ իր ամուսնուն՝ Անտոնին, փոխանցեմ նրան։
Ես փնտրել եմ։
Եվ անչափ ցավում եմ, որ չեմ կարողացել կատարել խոստումս։
Ուզում եմ, որ իմանաք՝ Ելենան մինչև վերջ չէր կորցրել հույսը։
Նա սպասում էր այնպիսի քաջությամբ, ինչպիսին ես ոչ առաջ էի տեսել, ոչ էլ դրանից հետո։
Նրա և Անտոնի սիրո ու զոհողությունների հանդեպ հարգանքից ելնելով՝ այս մատանին պահել եմ ամբողջ կյանքում։
Ուոլթեր»։
Վերջին տողերը կարդալիս ձայնս կտրվեց։
Թոբին ձեռքը դրեց ուսիս։
— Տատի՛կ, երևի պապիկը պարզապես չէր կարողանում մոռանալ այդ պատմությունը։
Գլխով արեցի։
— Նա իր մեջ շատ ավելի մեծ ցավ էր պահում, քան ես պատկերացնում էի։
Փոլը մեղմ ձայնով ասաց.
— Ուոլթերը երբեք չմոռացավ նրանց։
Ես նորից նայեցի մատանուն։
— Ուրեմն ես կհոգամ, որ այն արժանապատիվ տեղ ունենա նրա հիշատակի կողքին։
Ռութը զգուշությամբ վերցրեց մատանին, մի պահ ուսումնասիրեց, ապա վերադարձրեց ինձ։
Թոբին փորձում էր ուժեղ երևալ, բայց տեսնում էի, թե ինչպես են նրա աչքերը լցվում։
Ես արցունքների միջից ժպտացի։
— Պետք է գլխի ընկնեի, որ ձեր պապը դեռ կարող էր ինձ զարմացնել։
Փոլը մոտեցավ ու ձեռքը դրեց ձեռքիս։
— Ուոլթերը քեզ սիրում էր, Էդի՛թ։ Դրանում երբեք մի՛ կասկածիր։
Նայեցի նրա աչքերին։
— Յոթանասուներկու տարի հետո, Փո՛լ… Ես ուզում եմ դրան հավատալ։
Այդ երեկո, երբ բոլորը գնացին, մենակ մնացի խոհանոցում։
Փոքրիկ տուփը ծնկներիս էր։
Ուոլթերի սիրելի բաժակը դեռ դրված էր ամանների չորանոցի վրա։
Նրա սվիտերը կախված էր նույն տեղում, որտեղ թողել էր մահից մեկ շաբաթ առաջ։
Երկար նայում էի այդ իրերին։
Հուղարկավորության ժամանակ մի պահ ինձ թվացել էր, թե Ուոլթերին երկու անգամ եմ կորցրել։
Առաջինը՝ երբ նա մահացավ։
Երկրորդը՝ երբ տեսա մատանին ու մտածեցի, թե գուցե նա ինձ խաբել է։
Բայց հիմա ամեն ինչ այլ կերպ էի հասկանում։
Նա պարզապես իր հետ պահել էր պատերազմի տարիներից մնացած մի պատմություն։
Մի խոստում, որը չէր կարողացել կատարել։
Մի կնոջ հույս, որի ճակատագիրն այդպես էլ անհայտ էր մնացել։
Բացեցի տուփը։
Վերցրի մատանին։
Փաթաթեցի Ուոլթերի նամակի մեջ ու դրեցի փոքրիկ թավշյա պարկի մեջ։
Հաջորդ առավոտյան, երբ գերեզմանատանը դեռ գրեթե մարդ չկար, Թոբին ինձ տարավ Ուոլթերի գերեզմանի մոտ։
Նա մեքենան կանգնեցրեց հնարավորինս մոտ և նայեց ինձ։
— Տատի՛կ, ուզո՞ւմ ես քեզ հետ գամ։
— Մի փոքր, սիրելի՛ս։ Քո պապը երբեք չէր սիրում երկար մենակ մնալ։
Թոբին օգնեց ինձ մեքենայից իջնել։
Խոտը թաց էր առավոտյան ցողից։
Ցանկապատին նստած սև ագռավները մեզ էին նայում՝ կարծես վաղեմի ծանոթներ լինեին։
Դանդաղ ծնկի իջա Ուոլթերի գերեզմանի մոտ։
Թավշյա փոքրիկ պարկը դրեցի նրա լուսանկարի կողքին՝ թարմ շուշանների մեջ։
Թոբին անհանգիստ շարժվեց։
— Լա՞վ ես, տատի՛կ։
Ես արցունքների միջից ժպտացի։
Նայեցի Ուոլթերի լուսանկարին ու կամաց շշնջացի.
— Դու էլ ինչ համառ մարդ էիր… Մի պահ իսկապես մտածեցի, թե ինձ խաբել ես։
Թոբին մեղմ ասաց.
— Նա քեզ իսկապես սիրում էր, տատի՛կ։
Գլխով արեցի։
— Յոթանասուներկու տարի, սիրելի՛ս։ Կարծում էի՝ նրա ամեն մի կողմը ճանաչում եմ։
Նորից նայեցի լուսանկարին։
Հետո՝ շուշանների մեջ դրված պարկին։
— Բայց պարզվում է՝ ես ճանաչում էի նրա այն կողմը, որն ինձ ամենաշատն էր սիրում։
Թոբին ամուր սեղմեց ուսս։
Եվ ես վերջապես ինձ թույլ տվեցի լաց լինել։
Ոչ թե կասկածից։
Ոչ թե վիրավորանքից։
Այլ երախտագիտությունից։
Այն սիրո համար, որն Ուոլթերն ինձ տվել էր յոթանասուներկու տարի շարունակ։
Եվ այն հիշողությունների համար, որոնք հավերժ մնալու էին ինձ հետ։
Այդ պահին հասկացա, որ դա բավական է։
