Վեց տարի անց եղբայրս վերադարձավ արտասահմանից, բայց մայրս նրան տուն չթողեց։ Դռան մոտ ասաց. «Նախ պիտի գնաս այն մարդու մոտ, ումից ամենաշատն ես վախենում»:Եղբայրս՝ Արամը, վեց տարի առաջ հեռացել էր Հայաստանից։
Սկզբում ասում էր՝ երկու տարով է գնում։ Հետո աշխատանքը երկարեց, և նա այլևս տուն չվերադարձավ։
Այդ ամբողջ ընթացքում մայրս սպասում էր։
Ամեն անգամ, երբ հեռախոսը զանգում էր, առաջինը նա էր վերցնում։
Բայց վերջին ամիսներին ինչ-որ բան փոխվել էր։
Մայրս այլևս չէր հարցնում՝ Արամը երբ է գալու։
Եվ երբ եղբայրս հանկարծ հայտնեց, որ վերադարձի տոմս է գնել, մայրս նույնիսկ չուրախացավ։
— Տղա՛ս, գալուց առաջ ինձ մի բան խոստացիր,— ասաց հեռախոսով։
— Ի՞նչ, մա՛մ։
— Որ այս անգամ չես փախչելու։
Ես այդ խոսքերն առանձնապես լուրջ չընդունեցի։
Բայց վերադարձի օրը հասկացա, որ մայրս դրանք պատահաբար չէր ասել։
Արամին օդանավակայանից ես բերեցի։
Նա փոխվել էր։ Մազերի մեջ սպիտակ թելեր կային, դեմքը հոգնած էր։
Մեքենայի մեջ ասաց.
— Նարե՛, գիտե՞ս՝ մամաս ինչքան է կարոտել։
Չպատասխանեցի։
Երբ հասանք, մայրս կանգնած էր շենքի մուտքի մոտ։
Արամը մեքենայից իջավ, լայն ժպտաց ու մոտեցավ նրան։
— Մա՛մ…
Բայց մայրս մի քայլ հետ գնաց։
— Ճամպրուկդ մեքենայում թող։
Արամը քարացավ։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև դու դեռ տուն չես գալու։
Ես փորձեցի միջամտել։
— Մա՛մ, վեց տարի մարդուն չես տեսել։
Նա նայեց ինձ։
— Հենց դրա համար էլ հիմա պիտի ճիշտ անենք։
Հետո շրջվեց դեպի եղբորս։
— Դու մի մարդու հետ պիտի հանդիպես։ Ես արդեն պայմանավորվել եմ։
Արամի դեմքը գունատվեց։
— Մա՛մ, դու նրան ասե՞լ ես, որ գալիս եմ։
— Ասել եմ։
— Իսկ ի՞նչ պատասխանեց։
Մայրս երկար լռեց։
— Ասաց՝ եթե համարձակություն ունես, այս անգամ ինքդ եկ։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Ես եղբորս նայեցի։
Առաջին անգամ տեսնում էի, որ նա իսկապես վախեցած է։
— Արա՛մ, ո՞ւմ մասին է խոսքը։
Նա նստեց մեքենայի նստարանին ու ձեռքերով փակեց դեմքը։
Մայրս մոտեցավ։
— Կարող էիր հենց օդանավակայանից գնալ։ Բայց գիտեի, որ առանց ինձ չես համարձակվի։
Ես արդեն կասկածում էի, որ խոսքը Լուսինեի մասին է։
Նա եղբորս նախկին կինն էր։
Վեց տարի առաջ, երբ Արամը արտագնա աշխատանքի մեկնեց, Լուսինեն մնաց իրենց յոթամյա որդու՝ Դավիթի հետ։
Սկզբում Արամն ամեն շաբաթ զանգում էր։
Գումար էր ուղարկում, խոստանում էր վերադառնալ։
Հետո զանգերը հազվադեպ դարձան։
Մի օր Լուսինեն իմացավ, որ Արամը այլևս չի պատրաստվում տուն վերադառնալ։
Նա չէր ասել՝ վերջնականապես բաժանվում է ընտանիքից։ Պարզապես երկար ժամանակ չէր պատասխանել զանգերին։
Մի քանի ամիս անց կարճ հաղորդագրությամբ հայտնել էր, որ ուզում է ամուսնալուծվել։
Այդ օրերին ես էլ էի բարկացած եղբորս վրա։
Բայց հետո կյանքը շարունակվեց։
Լուսինեն վերադարձավ աշխատանքի, որդուն մեծացրեց, մենք էլ փորձում էինք հնարավորության սահմաններում օգնել։
Արամը երբեմն գումար էր ուղարկում երեխայի համար, բայց որդու կյանքում գրեթե չէր մասնակցում։
Դավիթն այժմ տասներեք տարեկան էր։
Նա հորը չէր տեսել վեց տարի։
— Լուսինեն չի ուզում ինձ տեսնել,— ասաց Արամը։
Մայրս գլուխը շարժեց։
— Լուսինեն ասել է, որ դու կարող ես գալ։ Բայց Դավիթի փոխարեն ոչինչ չի որոշելու։
— Իսկ Դավի՞թը։
Մայրս չպատասխանեց։
Ես մեքենան վարեցի դեպի Լուսինեի տուն։
Ճանապարհին Արամը պատմեց, որ արտասահմանում ամեն ինչ այնպես չէր ընթացել, ինչպես սկզբում պատկերացնում էր։
Աշխատանքից հետո հաճախ մենակ էր մնում։ Հետո տեղափոխվել էր ուրիշ քաղաք, նոր աշխատանք գտել։
Ժամանակի ընթացքում ընտանիքի հետ կապ վերականգնելն ավելի ու ավելի էր դժվարացել։
— Ամեն անգամ մտածում էի՝ մյուս ամիս կզանգեմ,— ասաց նա։— Հետո ամաչում էի, որ այսքան ժամանակ չեմ զանգել։
Ես բարկացա։
— Դու ամաչում էիր զանգե՞լ։ Իսկ Դավիթը ո՞ւմ էր սպասում։
Արամը լռեց։
Լուսինեն մեզ դիմավորեց շենքի բակում։
Նա հանգիստ էր։
Չգրկեց Արամին, բայց չվիրավորեց էլ։
— Դավիթն այժմ մարզման է։ Մեկ ժամից կգա։
Արամը նայեց նրան։
— Ուզում էի ներողություն խնդրել։
Լուսինեն գլուխը շարժեց։
— Ինձանից կարող ես խնդրել։ Բայց մեր պատմությունը վեց տարի առաջ է ավարտվել։
Հետո ավելացրեց.
— Այստեղ Դավիթի համար ես եկել։ Ուզում եմ, որ հասկանաս՝ նրան տեսնելը դեռ չի նշանակում, թե ամեն ինչ նախկինի պես է դառնալու։
Մենք նստեցինք բակի նստարանին։
Արամը հարցրեց՝ տղան ինչով է հետաքրքրվում, ինչ դասարանում է սովորում, ինչ է սիրում։
Լուսինեն պատասխանեց, բայց հետո հանկարծ ասաց.
— Արա՛մ, այդ ամենը տարիներ շարունակ կարող էիր իմանալ, եթե պարզապես զանգեիր։
Եղբայրս գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։
— Ոչ, դեռ չգիտես։ Դու պատկերացնում ես, թե վերադարձել ես, ու հիմա պիտի ամեն ինչ շտկվի։ Բայց Դավիթը այլևս յոթ տարեկան չէ։
Այդ պահին շենքի բակ մտավ Դավիթը։
Նրա ձեռքին մարզական պայուսակ կար։
Երբ տեսավ մեզ, կանգ առավ։
Արամը վեր կացավ։
— Դավի՛թ։
Տղան չմոտեցավ։
— Բարև։
Եղբայրս փորձեց ժպտալ։
— Ո՞նց ես։
— Լավ։
Մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։
Հետո Արամն ասաց.
— Ես վերադարձել եմ։ Այլևս այստեղ եմ ապրելու։
Դավիթը նայեց մորը։
— Մա՛մ, դու գիտեի՞ր։
— Գիտեի, որ գալու է։ Բայց դու ինքդ պիտի որոշես՝ ուզում ես խոսել, թե ոչ։
Տղան մի փոքր մտածեց։
Հետո հարցրեց հորը.
— Դու հիմա որտե՞ղ ես ապրելու։
— Տատիկի տանը։
— Հասկացա։
Նա շրջվեց դեպի շենքի մուտքը։
Արամը փորձեց կանգնեցնել։
— Դավի՛թ, սպասի՛ր։ Ես քեզ համար մի բան եմ բերել։
Տղան կանգ առավ։
— Ինձ նվեր պետք չէ։
— Բայց…
— Ինձ պետք էր, որ դու այն ժամանակ զանգեիր։
Նա ներս մտավ։
Ես տեսա, թե ինչպես եղբորս ձեռքերը դողացին։
Լուսինեն հանգիստ ասաց.
— Այսօրվա համար բավական է։
Մենք վերադարձանք մեքենայի մոտ։
Արամը ոչինչ չէր խոսում։
Միայն ճանապարհի կեսին հարցրեց.
— Իսկ եթե նա այլևս չուզի ինձ տեսնել։
Ես պատասխանեցի.
— Դրա համար էլ պետք է մտածես՝ ինչ ես պատրաստվում անել, ոչ թե ինչ ես ուզում լսել նրանից։
Մեր տուն վերադառնալուց հետո մայրս առաջին անգամ բացեց դուռն ու եղբորս ներս հրավիրեց։
Բայց նույն երեկո նրան ասաց.
— Արա՛մ, դու կարող ես այստեղ ապրել, մինչև աշխատանք ու առանձին տուն գտնես։ Բայց Դավիթի հարցում քեզ ոչ ոք չի կարող արագ լուծում խոստանալ։
Եղբայրս համաձայնեց։
Հաջորդ շաբաթներին նա սկսեց աշխատանք փնտրել։
Արտասահմանում ավտոմեքենաների վերանորոգմամբ էր զբաղվել։ Ծանոթներից մեկի օգնությամբ աշխատանքի ընդունվեց փոքր արհեստանոցում։
Առաջին աշխատավարձից հետո ինքնակամ կապվեց Լուսինեի հետ՝ երեխայի ընթացիկ ծախսերին կանոնավոր մասնակցելու հարցով։
Լուսինեն բացատրեց, թե ինչ պայմանավորվածություններ արդեն կան և ինչպես պետք է շարունակել։
Բայց Դավիթը դեռ չէր ուզում հանդիպել։
Արամը չէր ստիպում։
Ամեն շաբաթ մեկ անգամ Լուսինեին հարցնում էր՝ կարո՞ղ է որդուն զանգել։
Եվ ամեն անգամ ստանում էր նույն պատասխանը.
— Դեռ չի ուզում։
Երկու ամիս անց մի բան փոխվեց։
Դավիթը ինքն էր հորը հաղորդագրություն գրել։
«Մամայից իմացա, որ մեքենաներ ես նորոգում։ Իմ հեծանիվի փոխանցման համակարգը չի աշխատում։ Կարո՞ղ ես նայել»։
Արամը հաղորդագրությունը երեք անգամ կարդաց։
Հետո զանգեց ինձ։
— Նարե՛, Դավիթը գրել է։
Նրա ձայնում այնպիսի ուրախություն կար, որ նույնիսկ ես հուզվեցի։
Բայց հաջորդ պահին եղբայրս լրջացավ։
— Չեմ ուզում սխալ բան անել։ Ի՞նչ պատասխանեմ։
Ես ասացի.
— Ուղղակի հարցին պատասխանիր։
Նա գրեց.
«Կարող եմ։ Եթե ուզես, շաբաթ օրը կգամ։ Մամայիդ հետ էլ կհամաձայնեցնեմ»։
Դավիթը համաձայնեց։
Շաբաթ օրը Արամը գնաց Լուսինեի տան բակ՝ իր գործիքներով։
Ես չգնացի նրանց հետ։
Կարծում էի՝ այդ հանդիպումը միայն իրենցն է։
Հետո եղբայրս պատմեց։
Դավիթը դուրս էր բերել հեծանիվը։
Սկզբում գրեթե չէին խոսել։
Արամը ստուգել էր փոխանցման համակարգը, բացատրել, թե որ մասը պետք է փոխել։
Հետո հարցրել էր.
— Ուզո՞ւմ ես ինքդ փորձես։
Դավիթը համաձայնել էր։
Նրանք մոտ մեկ ժամ միասին աշխատել էին։
Երբ գործն ավարտվել էր, տղան նստել էր հեծանիվն ու մի քանի պտույտ արել բակում։
Հետո վերադարձել ու ասել.
— Շնորհակալ եմ։
Արամը ժպտացել էր։
— Խնդրեմ։
Տղան մի պահ լռել էր։
— Եթե մյուս շաբաթ էլ մի բան փչանա, կարո՞ղ եմ զանգել։
Եղբայրս պատասխանել էր.
— Կարող ես զանգել, նույնիսկ եթե ոչինչ չի փչացել։
Դավիթը ոչինչ չէր ասել։
Բայց հաջորդ շաբաթ ինքն էր զանգել։
Դրանից հետո հանդիպումները կամաց-կամաց հաճախացան։
Նրանք երբեմն հեծանիվ էին նորոգում, երբեմն միասին գնում էին զբոսնելու։
Բայց Դավիթը դեռ հորը չէր անվանում «պապ»։
Արամը դրանից չէր բողոքում։
Մի երեկո մայրս ինձ ասաց.
— Գիտե՞ս, ինչու այն օրը նրան անմիջապես տուն չթողեցի։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև վախենում էի՝ եթե առաջինը տուն մտնի, նորից կմտածի, թե ամեն ինչ արդեն կարգին է։
Նա լռեց։
— Ես ուզում էի, որ հասկանա՝ վերադարձի տոմս գնելը դեռ վերադարձ չէ։
Մի քանի ամիս անց Արամը առանձին փոքր բնակարան վարձեց։
Դավիթը արդեն երբեմն այցելում էր նրան՝ մոր հետ համաձայնեցված։
Մի օր ես նույնպես այնտեղ էի, երբ տղան եկավ։
Նա իր հետ հեծանիվի նոր մաս էր բերել։
— Սա միասին կտեղադրե՞նք։
Արամը վերցրեց այն։
— Իհարկե։
Դավիթը հանեց բաճկոնը, հետո հանկարծ հարցրեց.
— Պա՛պ, գործիքների տուփն ո՞ւր է։
Եղբայրս քարացավ։
Տղան նույնիսկ չէր նկատել, թե ինչ էր ասել։
Պարզապես գնացել էր մյուս սենյակ։
Արամը նստեց աթոռին։
Նրա աչքերը լցվել էին։
Ես մոտեցա։
— Լա՞վ ես։
Նա գլխով արեց։
— Հա՛։
Հետո վեր կացավ, վերցրեց գործիքները և գնաց որդու մոտ։
Առաջին անգամ երկար տարիներից հետո նա ոչինչ չէր խոստանում հեռվից։
Պարզապես այնտեղ էր, որտեղ իրեն պետք էին։
