Սկեսուրս խլեց ձեռքիցս ծրարն ու գոռաց. «Դու ժառանգությունից ոչ մի բաժին ստանալու իրավունք չունես»։ Բայց երբ առաջինը բացեց ծրարը և կարդաց ներսում գրվածը, դեմքը միանգամից գունատվեց…
— Դու այստեղ ոչ մի իրավունք չունես։ Սա մեր ընտանիքի ժառանգությունն է, ոչ թե քոնը։
Սկեսուրս՝ Թամարա Իվանովնան, այդ խոսքերն ասաց այնքան բարձր, որ նոտարական գրասենյակի միջանցքում կանգնած մարդիկ շրջվեցին մեր կողմը։
Ես՝ Մարինաս, լուռ նայեցի նրան։
Գրեթե տասը տարի էր, ինչ ամուսնացած էի նրա որդու՝ Վիտալիի հետ։
Եվ այդ տասը տարիների ընթացքում արդեն սովորել էի նման վերաբերմունքի։
Սկեսուրիս համար ես երբեք ընտանիքի լիարժեք անդամ չէի դարձել։
Նրա աչքում միշտ օտար էի։
Մի կին, որը պարզապես ամուսնացել էր իր որդու հետ և, իր կարծիքով, փորձում էր տեղ զբաղեցնել իրենց ընտանիքում։
Այդ օրը մենք եկել էինք նոտարի մոտ՝ լսելու վերջերս մահացած սկեսրայրիս՝ Ալեքսանդր Պետրովիչի կտակը։
Նա մեկ ամիս առաջ էր մահացել՝ ծանր հիվանդությունից հետո։
Ի տարբերություն կնոջ՝ Ալեքսանդր Պետրովիչը շատ հանգիստ ու բարի մարդ էր։
Նա երբեք ձայնը չէր բարձրացնում ինձ վրա։
Երբեմն նույնիսկ թվում էր, թե ընտանիքում միակ մարդն էր, որն իսկապես հասկանում էր ինձ։
Կյանքի վերջին ամիսներին նա հաճախ էր հիվանդանոցում լինում։
Ես աշխատանքից հետո գնում էի նրա մոտ։
Դեղերն էի բերում։
Օգնում էի ուտել։
Երբեմն բարձրաձայն գիրք էի կարդում։
Երբեմն պարզապես նստում էի կողքին, որպեսզի միայնակ չզգա իրեն։
Դա հեշտ չէր։
Ես արդեն տասը տարի գլխավոր հաշվապահ էի աշխատում մեծածախ առևտրի պահեստում։
Աշխատանքս պահանջկոտ էր, օրերս՝ ծանրաբեռնված։
Բայց երբ սկեսրայրս խնդրում էր այցելել, փորձում էի ժամանակ գտնել։
Ոչ մի անգամ մտքովս չէր անցել, որ դրա դիմաց ինչ-որ բան պետք է ստանամ։
Սկեսուրս, սակայն, այլ կարծիք ուներ։
— Շատ հետաքրքիր է, թե ինչու ես հանկարծ այդքան հոգատար դարձել,— մի անգամ ասել էր նա։
Ես զարմացած նայել էի նրան։
— Ի՞նչ նկատի ունեք։
— Ոչինչ։ Պարզապես որոշ մարդիկ առանց շահի ոչինչ չեն անում։
Այդ խոսքերը շատ էին ցավեցրել ինձ։
Բայց ես չէի պատասխանել։
Չէի ուզում հիվանդ մարդու կողքին ընտանեկան վեճ սկսել։
Եվ ահա հիմա, նրա մահից մեկ ամիս անց, բոլորս կանգնած էինք նոտարական գրասենյակի միջանցքում։
Սկեսուրս հագել էր իր թանկարժեք մորթյա վերարկուն։
Դեմքին նույն խիստ, ինքնավստահ արտահայտությունն էր։
Նա անընդհատ ստուգում էր փաստաթղթերը և հրահանգներ տալիս որդուն։
— Վիտալի՛կ, անձնագիրդ վերցրե՞լ ես։
— Այո՛, մա՛մ։
— Մահվան վկայականի պատճե՞նը։
— Ամեն ինչ մոտս է։
— Լավ նայիր, որ հետո խնդիրներ չունենանք։
Ես կանգնած էի նրանցից մի փոքր հեռու։
Վերարկուիս գրպանից հանեցի հին, էժանագին գրիչս՝ մանուշակագույն, ճաքած կափարիչով։
Սովորաբար նման մանրուքների ուշադրություն չէի դարձնում։
Բայց այդ օրը այնքան լարված էի, որ նույնիսկ գրիչի կոպիտ պլաստիկն էի զգում մատներիս տակ։
Նոտարի գրասենյակում ծանր օդ էր։
Հին թղթերի, փոշու և էժան օդաթարմացուցիչի հոտ էր գալիս։
Պատի ժամացույցի միապաղաղ տկտկոցը միայն ուժեղացնում էր անհանգստությունս։
Հանկարծ սկեսուրս շրջվեց դեպի ինձ։
— Մարինա՛, հույս ունեմ՝ հասկանում ես, որ այսօր այստեղ որոշումները մեր ընտանիքն է ընդունելու։
Ես հանգիստ պատասխանեցի.
— Ես որևէ որոշման չեմ խառնվում։ Պարզապես եկել եմ, որովհետև ինձ էլ են հրավիրել։
Նա քմծիծաղ տվեց։
— Այդ դեպքում կանգնիր ու լուռ մնա։
Նայեցի Վիտալիին։
Սպասում էի, որ գոնե այս անգամ կասի՝ մայրը չափն անցնում է։
Բայց ամուսինս գլուխը կախեց։
— Մարի՛ն, մի՛ վիճիր։ Մայրս ճիշտ է ասում։
Սիրտս սեղմվեց։
Այս տեսարանը չափազանց ծանոթ էր։
Մեր ամուսնության ընթացքում Վիտալին գրեթե միշտ ընտրում էր լռությունը։
Երբ մայրը վիրավորում էր ինձ, նա ձևացնում էր, թե ոչինչ չի լսել։
Երբ ես փորձում էի պաշտպանվել, խնդրում էր չսրել իրավիճակը։
Եվ հիմա էլ նույնն էր։
Մի քանի րոպե անց նոտարի օգնականը բացեց դուռը։
— Նազարովնե՛ր, խնդրում եմ, ներս համեցեք։
Սկեսուրս անմիջապես առաջ անցավ։
Արմունկով ինձ մի կողմ հրեց ու շշնջաց.
— Դու իմ հետևից կգաս։ Քո տեղը այնտեղ է։
Ես ոչինչ չասացի։
Ներս մտանք ու նստեցինք երկար փայտե սեղանի շուրջ։
Նոտարը ուղղեց ակնոցը և բացեց հաստ թղթապանակը։
— Այսօր պետք է ծանոթանանք հանգուցյալ Ալեքսանդր Պետրովիչ Նազարովի վերջին կամքին։
Սկեսուրս միանգամից ուղղվեց աթոռին։
Նրա դեմքին գոհունակ ժպիտ հայտնվեց։
Նա համոզված էր, որ ամուսնու ամբողջ ունեցվածքն իրեն և որդուն է մնալու։
Նոտարը սկսեց կարդալ։
Նշվեցին բնակարանը, ամառանոցը, բանկային հաշիվները և այլ ունեցվածքը։
Սկզբում ամեն ինչ կարծես ընթանում էր այնպես, ինչպես սկեսուրս էր սպասում։
Նա երբեմն գլխով էր անում։
Երբեմն գոհունակ հայացք գցում Վիտալիի կողմը։
Ես լուռ նստած էի։
Այդ պահին ինձ համար ունեցվածքն ընդհանրապես կարևոր չէր։
Հիշում էի Ալեքսանդր Պետրովիչին։
Նրա հիվանդասենյակը։
Այն երեկոն, երբ խնդրեց մի քիչ երկար մնալ, որովհետև չէր ուզում մենակ լինել։
Հիշում էի, թե ինչպես էր բռնում ձեռքս ու ասում.
— Մարինա՛, դու շատ բարի աղջիկ ես։ Միայն թե թույլ չտաս, որ ուրիշները քեզ համոզեն հակառակում։
Այդ հիշողությունից աչքերս լցվեցին։
Հանկարծ նոտարը դադարեց կարդալ։
Նա թղթապանակից հանեց առանձին ծրար։
— Բացի կտակից, հանգուցյալը թողել է նաև անձնական նամակ։
Սկեսուրս հետաքրքրված առաջ թեքվեց։
— Ո՞ւմ համար։
Նոտարը նայեց փաստաթղթին։
— Մարինա Նազարովայի։
Սենյակում լռություն տիրեց։
Ես զարմացած բարձրացրի գլուխս։
— Ի՞նձ համար։
— Այո՛։ Ալեքսանդր Պետրովիչը խնդրել է, որ այն անձամբ փոխանցվի ձեզ։
Նոտարը ծրարը մեկնեց իմ կողմը։
Բայց դեռ չէի հասցրել վերցնել, երբ սկեսուրս կտրուկ վեր կացավ։
Նա խլեց ծրարը նոտարի ձեռքից։
— Սա ի՞նչ անհեթեթություն է։ Մարինան մեր ընտանիքի ժառանգությունից ոչ մի իրավունք չունի։
— Թամարա Իվանովնա՛, խնդրում եմ, վերադարձնել ծրարը,— խիստ ասաց նոտարը։
Բայց սկեսուրս արդեն պատռել էր այն։
— Ես առաջինը պետք է իմանամ, թե ինչ է գրել ամուսինս։
Նա հանեց նամակը և սկսեց կարդալ։
Սկզբում դեմքին արհամարհական ժպիտ կար։
Բայց մի քանի վայրկյան անց այդ ժպիտը անհետացավ։
Նրա աչքերը լայնացան։
Դեմքը գունատվեց։
Ձեռքերը սկսեցին դողալ։
— Ո՛չ… Սա հնարավոր չէ,— շշնջաց նա։
Վիտալին անմիջապես վեր կացավ։
— Մա՛մ, ի՞նչ է գրված։
Սկեսուրս չպատասխանեց։
Նա շարունակում էր նայել թղթին, կարծես չէր հավատում կարդացածին։
Նոտարը վերցրեց նամակը և փոխանցեց ինձ։
— Սա ձեզ հասցեագրված անձնական նամակ է։ Դուք կարող եք այն կարդալ ինքներդ։
Ես նայեցի առաջին տողերին։
Եվ այն, ինչ տեսա, ստիպեց ինձ ձեռքս տանել բերանիս։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանության մեջ 👇👇
Առաջին մեկնաբանություն
Նամակը սկսվում էր այսպես.
«Սիրելի՛ Մարինա։
Եթե դու կարդում ես այս տողերը, ուրեմն ես այլևս ձեր կողքին չեմ։
Ուզում եմ, որ իմանաս մի բան, որը գուցե երբեք չեմ կարողացել քեզ ճիշտ ձևով ասել։
Իմ կյանքի վերջին ամիսներին դու այն մարդն էիր, որը ժամանակ էր գտնում ինձ համար։
Դու գալիս էիր հիվանդանոց, նույնիսկ երբ աշխատանքից հոգնած էիր։
Գրքեր էիր կարդում ինձ համար։
Հարցնում էիր՝ ինչպես եմ ինձ զգում։
Երբեմն պարզապես նստում էիր կողքիս, որպեսզի մենակ չլինեմ։
Եվ ամենակարևորը՝ դու երբեք ոչինչ չես խնդրել դրա դիմաց։
Ես տեսնում էի, թե որքան ծանր էր քեզ համար։
Գիտեի, որ մեր ընտանիքում միշտ չէ, որ քեզ արդարացի են վերաբերվել։
Եվ ցավում էի, որ հաճախ լռել եմ։
Հիմա ուզում եմ գոնե մեկ անգամ հստակ ասել այն, ինչ մտածում եմ։
Դու մեր ընտանիքի օտար անդամը չես։
Դու իմ դուստրն ես դարձել։
Ոչ թե արյունակցությամբ, այլ քո վերաբերմունքով ու հոգատարությամբ։
Այդ պատճառով որոշել եմ քեզ թողնել իմ անձնական խնայողությունները և լճի ափին գտնվող տունը։
Սա վարձատրություն չէ։
Սա շնորհակալություն է։
Ես չեմ ուզում, որ երբևէ մտածես, թե քո բարությունն աննկատ է մնացել։
Իսկ մյուսներին ուզում եմ հիշեցնել՝ իսկական ընտանիքը միշտ չէ, որ որոշվում է ազգակցական կապով։
Երբեմն ընտանիք են դառնում նրանք, ովքեր մնում են կողքիդ, երբ ամենից շատ ես նրանց կարիքն ունենում։
Շնորհակալ եմ ամեն ինչի համար։
Ալեքսանդր Պետրովիչ»։
Վերջին տողերը կարդալուց հետո այլևս չէի կարողանում զսպել արցունքներս։
Ես երբեք չէի սպասել նման բանի։
Սկեսրայրս հիվանդանոցում հաճախ էր շնորհակալություն հայտնում ինձ։
Բայց մտքովս անգամ չէր անցել, որ իր վերջին կամքում ինձ համար որևէ բան կթողնի։
Ես նայեցի նոտարին։
— Սա իսկապե՞ս նրա որոշումն է։
— Այո՛,— պատասխանեց նա։— Գույքի փոխանցման վերաբերյալ դրույթները ներառված են պատշաճ ձևակերպված կտակում։ Նամակը հանգուցյալի անձնական բացատրությունն է։
Սկեսուրս դեռ անշարժ նստած էր։
Վիտալին շփոթված նայում էր ինձ։
— Հայրս քեզ լճի մոտի տո՞ւնն է թողել։
Ես գլխով արեցի։
— Ես էլ հենց նոր իմացա։
Նոտարը շարունակեց բացատրել կտակի պայմանները։
Բնակարանի և մյուս գույքի վերաբերյալ դրույթներն առանձին էին։
Իսկ լճի ափին գտնվող տունն ու Ալեքսանդր Պետրովիչի անձնական խնայողությունները կտակով նախատեսված էին ինձ համար։
Թամարա Իվանովնան հանկարծ վեր կացավ։
— Ես սա չեմ ընդունում։
Նոտարը հանգիստ պատասխանեց.
— Դուք իրավունք ունեք օրենքով սահմանված կարգով վիճարկելու կտակը, եթե դրա համար հիմքեր կան։ Սակայն հանգուցյալի կամքը պարզապես չընդունելը բավարար չէ այն անվավեր համարելու համար։
Սկեսուրս նայեց ինձ։
Նրա աչքերում զայրույթ կար։
— Հիմա հասկացա, թե ինչու էիր ամեն օր հիվանդանոց գնում։
Այդ խոսքերից հետո ներսումս ինչ-որ բան կոտրվեց։
— Դուք իսկապե՞ս կարծում եք, որ ես նրան խնամել եմ այս տան համար։
— Իսկ ուրիշ ինչի՞ համար։
Ես դանդաղ վեր կացա։
— Որովհետև նա հիվանդ էր։ Որովհետև իրեն միայնակ էր զգում։ Որովհետև երբեմն մարդուն պետք է պարզապես մեկը, ով կնստի կողքին։
Սկեսուրս ուզում էր պատասխանել, բայց ես շարունակեցի.
— Ես չգիտեի այս կտակի մասին։ Եթե իմանայի էլ, միևնույն է, նրա մոտ կգնայի։
Վիտալին կամաց ասաց.
— Մա՛մ, բավական է։
Ես զարմացած շրջվեցի։
Տասը տարվա ընթացքում առաջին անգամ ամուսինս մորն էր խնդրում դադարեցնել վեճը, ոչ թե ինձ։
Բայց այդ պահին դա ինձ այլևս չուրախացրեց։
Որովհետև շատ լավ գիտեի՝ մեկ նախադասությունը դեռ չի նշանակում, որ մարդը փոխվել է։
Մենք դուրս եկանք նոտարական գրասենյակից։
Դրսում սառը քամի էր։
Ես կանգ առա աստիճանների մոտ։
Ձեռքիս դեռ պահում էի սկեսրայրիս նամակը։
Վիտալին մոտեցավ ինձ։
— Մարի՛ն, սպասիր։
Շրջվեցի։
— Ի՞նչ է պատահել։
— Ես չգիտեի, որ հայրս քեզ այդքան մոտ էր համարում։
Ես նայեցի նրան։
— Դու գիտեիր, որ ես նրա մոտ գնում էի։
— Այո՛, բայց…
— Դու գիտեիր, որ նա խնդրում էր իրեն մենակ չթողնել։
Վիտալին լռեց։
— Եվ դու գիտեիր, որ մայրդ ինձ վիրավորում էր դրա համար։
Նա գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։
— Բայց երբեք ոչինչ չէիր ասում։
— Չէի ուզում ընտանիքում վեճեր լինեն։
Ես դառնորեն ժպտացի։
— Իսկ ես տասը տարի ապրում էի այդ վեճերի մեջ։ Պարզապես դու նախընտրում էիր դրանք չնկատել։
Նա ոչինչ չպատասխանեց։
Իմ կողմից ավելացված ավարտ
Հաջորդ օրերին սկեսուրս մի քանի անգամ զանգահարեց Վիտալիին։
Սկզբում պնդում էր, որ կտակը սխալ է կազմված։
Հետո ասում էր, թե Ալեքսանդր Պետրովիչը հիվանդության պատճառով չէր կարող նման որոշում ընդունել։
Վերջապես որոշեց խորհրդակցել փաստաբանի հետ։
Ես չէի խոչընդոտում։
Հասկանում էի, որ նա իրավունք ունի պարզելու իր իրավական հնարավորությունները։
Բայց նաև գիտեի, որ սկեսրայրիս վերջին կամքը չպետք է փոխվի միայն այն պատճառով, որ այն դուր չի եկել ընտանիքի որոշ անդամներին։
Վիտալին այդ օրերին լուռ էր։
Նա այլևս չէր փորձում ինձ համոզել, որ ներողություն խնդրեմ մորից։
Բայց ես զգում էի, որ նա դեռ չի հասկանում, թե ինչ է իրականում կատարվել։
Մի երեկո, երբ տուն վերադարձա աշխատանքից, տեսա, որ նա նստած է խոհանոցում։
Սեղանին դրված էր Ալեքսանդր Պետրովիչի հին օրագիրը։
— Որտեղի՞ց է սա,— հարցրի։
— Հորս իրերի մեջ էր։ Մայրս ուզում էր հին թղթերը դեն նետել, ես վերցրի։
Նա բացեց օրագրի էջերից մեկը։
— Կարծում եմ՝ սա պետք է կարդաս։
Նստեցի կողքին։
Էջի վերևում նշված էր հիվանդանոցում անցկացրած օրերից մեկի ամսաթիվը։
Ալեքսանդր Պետրովիչը գրել էր.
«Այսօր Մարինան նորից եկավ։
Աշխատանքից հետո հոգնած էր, բայց ժպտում էր։
Նա ինձ համար գիրք բերեց։
Ես խնդրեցի մի քիչ կարդալ։
Կարդաց գրեթե մեկ ժամ։
Հետո նստեց կողքիս, մինչև քնեցի։
Երբ արթնացա, արդեն գնացել էր։
Թամարան այսօր չեկավ։ Վիտալին զանգեց, ասաց՝ զբաղված է։
Ես նրանց չեմ մեղադրում։
Բոլորն իրենց կյանքն ունեն։
Բայց երբ մարդը հիվանդանոցում մենակ է մնում, սկսում է հասկանալ, թե որքան թանկ է մեկ ուրիշի ժամանակը»։
Ես երկար նայեցի այդ տողերին։
Հետո թերթեցի հաջորդ էջը։
«Մարինան երբեք չի հարցնում իմ ունեցվածքի մասին։
Նույնիսկ երբ փորձում եմ ինչ-որ գումար տալ՝ դեղերի կամ ճանապարհածախսի համար, հրաժարվում է։
Ասում է՝ պետք չէ։
Ես նրան նայում եմ ու մտածում՝ ինչու այս աղջիկը մեր ընտանիքում այդքան քիչ ջերմություն է ստացել։
Նա արժանի է ավելի լավ վերաբերմունքի»։
Աչքերս լցվեցին։
Վիտալին կամաց ասաց.
— Հայրս ամեն ինչ նկատել է։
Ես գլխով արեցի։
— Այո՛։
Նա երկար լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ ես ինչո՞ւ չէի նկատում։
Չգիտեի՝ ինչ պատասխանել։
Վիտալին ինքն ասաց.
— Որովհետև ինձ ավելի հեշտ էր լռել։
Այդ երեկո մենք երկար խոսեցինք։
Առաջին անգամ ոչ թե այն մասին, թե ով է ճիշտ կամ սխալ, այլ այն մասին, թե ինչ էր կատարվել մեր ամուսնության ընթացքում։
Ես պատմեցի այն դեպքերը, որոնք տարիներ շարունակ փորձել էի մոռանալ։
Ինչպես էր մայրը հյուրերի ներկայությամբ քննադատում ինձ։
Ինչպես էր ասում, որ իր որդին ավելի լավ կնոջ էր արժանի։
Ինչպես էր որոշումներ ընդունում մեր տան վերաբերյալ՝ առանց ինձ հարցնելու։
Վիտալին լսում էր։
Եվ այս անգամ չէր ընդհատում։
Երբ ավարտեցի, նա ասաց.
— Ես քեզ շատ եմ վիրավորել իմ լռությամբ։
Ես պատասխանեցի.
— Այո՛։
Նա նայեց ինձ։
— Կարո՞ղ ես ներել։
Մի պահ մտածեցի։
— Գուցե։ Բայց ես ուզում եմ, որ մեր կյանքում ինչ-որ բան իսկապես փոխվի։
Հաջորդ շաբաթներին Վիտալին սկսեց ավելի հստակ սահմաններ դնել մոր հետ հարաբերություններում։
Դա հեշտ չէր։
Թամարա Իվանովնան սովոր չէր, որ որդին իրեն հակաճառի։
Մի օր նույնիսկ ասաց.
— Այսինքն՝ հիմա Մարինայի կողմն ես անցե՞լ։
Վիտալին պատասխանեց.
— Ես ոչ մեկի դեմ չեմ անցել, մա՛մ։ Պարզապես այլևս չեմ ուզում, որ իմ կինը մեր ընտանիքում իրեն օտար զգա։
Այդ խոսակցությունից հետո սկեսուրս մի քանի օր մեզ հետ չէր խոսում։
Հետո կրկին զանգահարեց։
Բայց այս անգամ Վիտալին չփորձեց ինձ ստիպել առաջինը հաշտություն խնդրել։
Միևնույն ժամանակ շարունակվում էին ժառանգության ձևակերպումները։
Թամարա Իվանովնան իրավաբանական խորհրդատվություն ստացավ։
Նրան բացատրեցին, թե ինչ իրավունքներ կարող է ունենալ որպես հանգուցյալի ամուսին և ինչ հանգամանքներում է հնարավոր վիճարկել կտակը։
Վերջնական փաստաթղթերը ստուգելուց հետո նա որոշեց դատական վեճ չսկսել։
Ես երբեք չփորձեցի նրան նվաստացնել կամ ցույց տալ, թե հաղթել եմ։
Ինձ համար այդ ժառանգությունը հաղթանակ չէր։
Դա Ալեքսանդր Պետրովիչի վերջին հիշատակն էր։
Մի քանի ամիս անց առաջին անգամ գնացի լճի ափին գտնվող տունը։
Այն մեծ առանձնատուն չէր։
Պարզ, հին փայտե տուն էր՝ փոքրիկ պատշգամբով։
Բակում մի քանի պտղատու ծառ կար։
Պատուհաններից երևում էր լիճը։
Ես բացեցի դուռը և ներս մտա։
Օդում հին փայտի ու փակ սենյակների հոտ էր։
Սեղանի վրա դրված էր Ալեքսանդր Պետրովիչի սիրելի գավաթը։
Պատուհանի մոտ՝ բազկաթոռը, որի մեջ նա սիրում էր նստել։
Ես դանդաղ մոտեցա ու նստեցի։
Հիշեցի հիվանդանոցում նրա ասած խոսքերը։
«Մի՛ թող, որ ուրիշները քեզ համոզեն, թե դու բավականաչափ լավը չես»։
Այդ պահին հասկացա, թե որքան շատ բան էր նա ինձ թողել։
Ոչ միայն տուն։
Ոչ միայն խնայողություններ։
Նա ինձ թողել էր վստահություն, որը տարիներ շարունակ կորցրել էի։
Որ ես արժանի եմ հարգանքի։
Որ իմ հոգատարությունը թուլություն չէ։
Եվ որ երբեմն լուռ արված լավ գործերը շատ ավելի մեծ նշանակություն ունեն, քան բարձրաձայն ասված խոսքերը։
Անցավ կես տարի։
Մի օր Թամարա Իվանովնան զանգահարեց ինձ։
Զարմացա, որովհետև նա սովորաբար Վիտալիի հետ էր խոսում։
— Մարինա՛, կարո՞ղ ենք հանդիպել։
Համաձայնեցի։
Մենք նստեցինք փոքրիկ սրճարանում։
Սկեսուրս սովորականի պես կոկիկ էր հագնված։
Բայց նրա դեմքին նախկին ինքնավստահությունը չկար։
Մի քանի րոպե խոսում էինք սովորական բաներից։
Հետո նա հանկարծ ասաց.
— Ես կարդացել եմ Ալեքսանդրի օրագիրը։
Նայեցի նրան։
— Գիտեմ, որ Վիտալին այն ձեզ տվել էր։
Նա գլխով արեց։
— Ես չէի հասկանում, թե ամուսինս որքան միայնակ է իրեն զգացել հիվանդանոցում։
Նրա ձայնը դողաց։
— Ես կարծում էի, որ ամեն ինչ անում եմ նրա համար։ Դեղերը գնված էին, բժիշկները զբաղվում էին բուժմամբ, բոլոր ծախսերը կարգավորված էին։
Նա մի պահ լռեց։
— Բայց նա ուրիշ բանի կարիք ուներ։
Ես ոչինչ չասացի։
Թամարա Իվանովնան շարունակեց.
— Դու նրան տվեցիր այն, ինչ ես այդ ամիսներին չկարողացա տալ։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Եվ ես քեզ մեղադրում էի դրա համար։
Ես զգացի, թե ինչպես է կոկորդս սեղմվում։
— Ես երբեք չեմ ուզել ձեր տեղը զբաղեցնել։
— Հիմա գիտեմ։
Նա պայուսակից հանեց փոքրիկ թաշկինակն ու սրբեց աչքերը։
— Ներիր ինձ, Մարինա՛։
Տասը տարվա ընթացքում առաջին անգամ նա այդ խոսքերն ասաց առանց արդարանալու։
Ես երկար լռեցի։
Հետո պատասխանեցի.
— Շնորհակալ եմ, որ ասացիք։
Ես չձևացրի, թե մեր միջև եղած բոլոր վիրավորանքները միանգամից անհետացել են։
Բայց այդ հանդիպումը կարևոր սկիզբ դարձավ։
Ժամանակի ընթացքում մեր հարաբերությունները մի փոքր փոխվեցին։
Մենք մտերիմ ընկերուհիներ չդարձանք։
Երբեմն դեռ տարբեր կարծիքներ ունեինք։
Բայց սկեսուրս սկսեց ավելի զգույշ լինել իր խոսքերում։
Իսկ Վիտալին այլևս չէր թողնում, որ ես միայնակ պաշտպանեմ ինձ։
Մի տարի անց, Ալեքսանդր Պետրովիչի մահվան տարելիցին, բոլորս գնացինք լճի ափին գտնվող տունը։
Վիտալին բակում սեղան պատրաստեց։
Թամարա Իվանովնան իր հետ բերեց ամուսնու սիրելի ուտեստը։
Մենք երկար նստեցինք ու հիշեցինք նրան։
Ոչ ոք ժառանգության մասին չէր խոսում։
Ոչ ոք չէր վիճում։
Մի պահ սկեսուրս նայեց լճին ու կամաց ասաց.
— Ալեքսանդրը շատ էր սիրում այս վայրը։
Ես ժպտացի։
— Գիտեմ։ Հիվանդանոցում հաճախ էր պատմում։
Նա շրջվեց դեպի ինձ։
— Լավ է, որ տունը քեզ է մնացել։
Այդ խոսքերից հետո ես երկար ժամանակ ոչինչ չկարողացա ասել։
Հետո պարզապես պատասխանեցի.
— Ես կպահպանեմ այն։
Երեկոյան, երբ բոլորը հեռացան, ես մի փոքր մնացի պատշգամբում։
Լիճը հանգիստ էր։
Քամին մեղմ շարժում էր ծառերի տերևները։
Ես նայեցի տան լուսավորված պատուհաններին ու մտածեցի Ալեքսանդր Պետրովիչի մասին։
Նա կենդանության օրոք երբեք մեծ խոսքեր չէր ասում։
Չէր սիրում վեճեր։
Չէր փորձում որևէ մեկին ապացուցել, թե ով է ճիշտ։
Բայց իր վերջին որոշմամբ նա ինձ սովորեցրեց մի բան, որը երբեք չեմ մոռանա։
Մարդու իրական արժեքը որոշվում է ոչ թե նրանով, թե ընտանիքում ինչ ազգակցական կապ ունի, այլ նրանով, թե ինչպես է վերաբերվում մյուսներին, հատկապես այն ժամանակ, երբ նրանք ամենից շատ օգնության կարիք ունեն։
Եվ երբեմն ամենաթանկ ժառանգությունը ոչ թե տունն է կամ գումարը, այլ այն գիտակցումը, որ քո բարությունը նկատվել ու գնահատվել է։
