«Մեկուկես տարի անց վերադարձա՝ աղջկաս ինձ հետ տանելու։ Բայց մայրս փակեց տան դուռն ու ասաց՝ «Երեխադ ճամպրուկը հավաքել է, բայց դու դեռ չգիտես՝ ինչու է լաց լինում»»
— Մա՛մ, ճանապարհից հեռացի՛ր։ Տեղափոխող մեքենան արդեն եկել է։
Մայրս՝ 66-ամյա Անահիտը, կանգնած էր մեր տան դռան առաջ ու չէր շարժվում։
— Սիրանո՛ւշ, նախ աղջկադ հետ խոսիր։
— Ի՞նչ խոսեմ։ Ինն ամիս պատրաստվել եմ էս օրվան։ Բնակարան եմ վարձել, կահույք առել։ Էլ ինչի՞ ենք սպասում։
Մեկուկես տարի Ռուսաստանում էի աշխատել։ Ինը տարեկան աղջկաս՝ Շուշանին, թողել էի մորս խնամքին։ Ամեն ամիս գումար էի ուղարկում, ամեն շաբաթ զանգում։
Վերջապես վերադարձել էի Հայաստան։ Երևանում աշխատանք ու երկու սենյականոց բնակարան էի գտել։
Մտածում էի՝ աղջիկս ուրախությունից կթռչի գիրկս։
Բայց երբ հայտնվեցի Հրազդանի մեր տան բակում, Շուշանը նույնիսկ չվազեց դեպի ինձ։
Կանգնած էր պատուհանի մոտ՝ գրկած դպրոցական պայուսակը։
— Շուշա՛ն ջան, արի՛, բալես։ Գնում ենք մեր նոր տուն։
Նա գլխով արեց։
— Չեմ ուզում։
Ես շփոթվեցի։
— Ո՞նց թե չես ուզում։ Քեզ համար առանձին սենյակ եմ պատրաստել։
Մայրս մոտեցավ։
— Երեխան երեք օր է՝ խնդրում է, որ տեղափոխությունը հետաձգես։
— Մա՛մ, դու երևի համոզել ես, որ քեզ հետ մնա։ Չես ուզում թոռնիկիցդ բաժանվել, հա՞։
Մայրս վիրավորված հետ քաշվեց։
— Ես ուզում եմ, որ աղջիկդ չվախենա սեփական մորից։
Այդ պահին համբերությունս հատեց։
— Շուշա՛ն, հագնվի՛ր։ Հիմա գնում ենք։
Աղջիկս լաց լինելով բացեց իր ճամպրուկը։
Ներսից հանեց մի փոքրիկ, ծալված մանկական վերմակ։
— Մա՛մ, սա տանե՞մ։
— Իհարկե։
— Իսկ եթե դու նորից գնաս, ես որտե՞ղ պիտի մնամ։
Ես քարացա։
Շուշանը շարունակեց.
— Էն անգամ էլ ասեցիր՝ շուտ եմ գալու։ Ես քեզ սպասում էի։ Հիմա ուզում ես ինձ տանել մի տուն, որտեղ տատիկը չկա։ Իսկ եթե մի օր արթնանամ ու դու էլ չլինե՞ս։
Այդ պահին մայրս ասաց.
— Սիրանո՛ւշ, կա մի բան, որ դու դեռ չգիտես։ Քո աղջիկը վերջին ամիսներին գիշերները պատրաստվում էր այն օրվան, երբ դու վերադառնալու ես։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
— Ինչի՞ն էր պատրաստվում,— հարցրի։
Մայրս նայեց Շուշանին։
— Բալե՛ս, կուզե՞ս դու պատմել։
Աղջիկս նստեց բազմոցի եզրին։ Դպրոցական պայուսակը դրեց ծնկներին։
— Ես ամեն գիշեր մտածում էի՝ եթե մաման գա ու ինձ տանի, տատիկս ո՞նց է մենակ մնալու։ Հետո մտածում էի՝ եթե չգնամ, մաման նորից կգնա։
Մոտեցա նրան։
— Շուշա՛ն, ես էլ չեմ գնում Ռուսաստան։
— Էն ժամանակ էլ էիր ասում, որ շուտ ես գալու։
Չկարողացա պատասխանել։
Երբ մեկնում էի, աղջկաս ասել էի՝ վեց ամսից կվերադառնամ։
Սկզբում իսկապես այդպես էի նախատեսել։ Բայց աշխատավայրում պայմանագիրս երկարացնելու առաջարկ ստացա։ Աշխատավարձը բարձր էր, գումարն էլ պետք էր, որ Հայաստանում բնակարան վարձենք ու մի քիչ խնայողություն ունենանք։
Ես համաձայնեցի։
Հետո ևս մի քանի ամիս մնացի։
Յուրաքանչյուր անգամ Շուշանին ասում էի.
— Մի քիչ էլ սպասիր, բալե՛ս։
Չէի մտածում, թե այդ «մի քիչը» երեխայի համար ինչ է նշանակում։
Մայրս խնդրեց տեղափոխողներին սպասել, մինչև որոշում կայացնենք։
Ես համաձայնեցի ու ներս վերադարձա։
Շուշանը նստած էր խոհանոցում։
— Աղջի՛կս, դու տատիկին շատ ես սիրում, չէ՞։
Նա գլխով արեց։
— Ինձ էլ ե՞ս սիրում։
— Շատ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ չես ուզում ինձ հետ գալ։
Նա երկար մտածեց։
— Որովհետև ես արդեն էստեղ եմ ապրում, մա՛մ։ Իմ դպրոցը էստեղ է։ Ընկերներս, ուսուցչուհիս։ Տատիկն ամեն առավոտ ինձ արթնացնում է։ Ես գիտեմ՝ ժամը քանիսին ենք նախաճաշում, երբ ենք դուրս գալիս, որ ժամին է տուն գալու։
Նա նայեց ուղիղ աչքերիս։
— Իսկ քո հետ ո՞նց է լինելու, ես չգիտեմ։
Այդ նախադասությունը սիրտս խոցեց։
Ես եկել էի՝ համոզված, որ արդեն ամեն ինչ պատրաստ է։
Բնակարանը, աշխատանքը, աղջկաս սենյակը։
Բայց չէի մտածել ամենակարևորի մասին։
Նրա համար այդ ամենը դեռ անծանոթ էր։
Դուրս եկա բակ։
Տեղափոխող մեքենայի վարորդն արդեն անհանգստացած սպասում էր։
Բացատրեցի, որ տեղափոխությունը չի կայանալու։ Վճարեցի չեղարկման համար պայմանավորված գումարը և ներողություն խնդրեցի։
Երբ մեքենան հեռացավ, մայրս մոտեցավ ինձ։
— Սիրանո՛ւշ, ես քեզ չեմ ուզում աղջկանիցդ բաժանել։
— Բայց դու ինձ նրա աչքում օտար ես դարձրել։
Մայրս երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես երբեք վատ բան չեմ ասել քո մասին։ Երբ ուշ էիր զանգում, ասում էի՝ մաման աշխատում է։ Երբ չէր կարողանում քնել, ասում էի՝ մաման քեզ սիրում է։ Բայց ես չէի կարող փոխարինել այն օրերը, երբ դու կողքին չէիր։
Աչքերս լցվեցին։
— Ես աշխատել եմ, որ ինքը լավ ապրի։
— Գիտեմ, աղջի՛կս։ Բայց դու նրան հարցրե՞լ ես՝ ինչն է իր համար լավ։
Չէի հարցրել։
Երբ նոր բնակարանի նկարներն էի ուղարկում, ասում էի.
«Տես՝ ինչ սիրուն սենյակ է»։
Շուշանը պատասխանում էր.
«Լավ է, մամ»։
Ես դա համաձայնություն էի համարում։
Չէի նկատել, որ նա երբեք չէր հարցրել՝ երբ ենք տեղափոխվելու։
Այդ երեկո առաջին անգամ մորս խնդրեցի, որ Շուշանի հետ մենակ մնամ։
Նստեցինք նրա սենյակում։
Դարակների վրա խաղալիքներն էին, դպրոցական գրքերը, փոքրիկ ծաղկամանը, որ ինքն էր աճեցնում։
— Բալե՛ս, ի՞նչ ես ուզում, որ հիմա անենք։
Շուշանը նայեց ինձ։
— Կարո՞ղ ես մի քիչ էստեղ մնալ։
— Կարող եմ։
— Որ ամեն օր տեսնեմ քեզ։
— Կփորձեմ այնպես անել, որ ամեն օր միասին լինենք։
Նա մի պահ լռեց։
— Բայց եթե չստացվի, ինձ մի՛ խաբիր։
Արցունքներս չկարողացա պահել։
— Չեմ խաբի, Շուշա՛ն։
Նա առաջին անգամ այդ օրը ինքնակամ գրկեց ինձ։
Հաջորդ օրերին ստիպված եղա վերանայել բոլոր ծրագրերս։
Երևանում աշխատանքի պիտի անցնեի երկու շաբաթից։ Պայմանավորվածությունն արդեն կար։
Զանգեցի գործատուին և բացատրեցի ընտանեկան իրավիճակը։
Առաջարկեցի սկզբնական շրջանում աշխատանքի մի մասը հեռավար կատարել, իսկ անհրաժեշտ օրերին Երևան գնալ։
Նա ասաց, որ այդ տարբերակը երկարաժամկետ հարմար չէ, բայց համաձայնեց մեկամսյա փորձնական շրջանի։
Ես ընդունեցի։
Միաժամանակ սկսեցի աշխատանք փնտրել Հրազդանում և մոտակայքում։
Երևանի բնակարանի պայմանագիրը միանգամից չէի կարող լուծել առանց նախապես վճարած գումարի մի մասը կորցնելու։ Տանտիրոջ հետ պայմանավորվեցի, որ մեկ ամիս հետո կհանձնեմ բնակարանը։
Դժվար էր։
Բայց առաջին անգամ ես չէի փորձում ամեն ինչ արագ վերջացնել։
Փորձում էի հասկանալ, թե ինչպես մեր կյանքը կարելի է կազմակերպել այնպես, որ Շուշանը կրկին իրեն լքված չզգա։
Առաջին շաբաթը աղջիկս ինձ հետ շատ զգույշ էր։
Երբ առավոտյան դպրոց էի տանում, ամեն անգամ հարցնում էր.
— Այսօր ե՞րբ ես գալու։
Ասում էի ճշգրիտ ժամը։
Եթե ուշանալու հավանականություն կար, նախապես տեղեկացնում էի։
Մի օր աշխատանքային հարցազրույցից հետո տասը րոպե ուշացա։
Շուշանը դպրոցի բակում սպասում էր տատիկի հետ։
Ինձ տեսնելուն պես աչքերը լցվեցին։
— Մտածեցի՝ էլ չես գալու։
Այդ խոսքերից սիրտս կծկվեց։
Բայց այս անգամ չասացի՝ ինչու ես այդքան վախենում։
Նստեցի նրա կողքին։
— Ես ուշացել եմ։ Պիտի շուտ զանգեի։ Ներիր։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Վաղը էլի կգա՞ս։
— Կգամ։
Հաջորդ օրը եկա ճիշտ ժամին։
Ու դրանից հետո էլ։
Երկու ամիս անց ինձ առաջարկեցին աշխատանք Հրազդանում՝ հաշվապահի օգնականի պաշտոնում։
Աշխատավարձը Երևանում նախատեսվածից ցածր էր։
Բայց աշխատանքային ժամերն ինձ թույլ էին տալիս առավոտները Շուշանին դպրոց տանել, իսկ երեկոյան միասին տուն գալ։
Ընդունեցի առաջարկը։
Մեր նոր մեծ բնակարանի ծրագիրը հետաձգվեց։
Ժամանակավորապես մորս տանը մնացինք։ Նրա համաձայնությամբ ծախսերը բաժանեցինք, իսկ ես արդեն ինքս էի զբաղվում աղջկաս առօրյայի հիմնական հարցերով։
Մայրս էլ կարողանում էր ավելի շատ ժամանակ հատկացնել իրեն։
Շուշանը աստիճանաբար դադարեց ամեն առավոտ հարցնել՝ ե՞րբ եմ գնալու։
Մի օր նույնիսկ դպրոցից տուն գալուց հետո ասաց.
— Մա՛մ, վաղը կարո՞ղ ես ինձ չվերցնել։ Ընկերուհուս հետ ուզում ենք մինչև դասերի ավարտից հետո մի քիչ գրադարանում մնալ։ Տատիկը կիմանա։
Ժպտացի։
— Իհարկե։ Միայն պայմանավորվենք՝ երբ և ում հետ ես տուն գալու։
Նա ուրախ գլխով արեց։
Այդ փոքրիկ խնդրանքն ինձ համար անսպասելի մեծ նշանակություն ուներ։
Աղջիկս արդեն չէր վախենում մի քանի ժամ ինձնից առանձին մնալուց։
Գարնանը Շուշանը դպրոցում մասնակցում էր դասարանի կազմակերպած բնության օրվան։
Երեխաները ծառեր էին տնկում դպրոցի բակում։
Ես ու մայրս միասին գնացինք։
Շուշանը մոտեցավ մեզ՝ ձեռքին փոքրիկ տնկի։
— Մա՛մ, տա՛տ, երկուսով բռնեք, ես հողը լցնեմ։
Մենք ծնկի իջանք նրա կողքին։
Մայրս պահում էր տնկին, ես՝ փոքրիկ բահը։
Շուշանը զգուշությամբ հողը լցնում էր արմատների շուրջը։
Երբ ավարտեցինք, ձեռքերը մաքրեց ու ասաց.
— Էս ծառը պիտի միշտ էստեղ մնա, չէ՞։
— Հուսով եմ՝ երկար կապրի,— պատասխանեցի։
Նա մի պահ նայեց տնկին։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ մենք ամռանը Երևան գնալո՞ւ ենք։
Ես սպասում էի այդ հարցին։
— Եթե ուզես, կգնանք մի քանի օր զբոսնելու։ Բայց քո դպրոցը փոխելու որոշում հիմա չունենք։ Իսկ եթե երբևէ տեղափոխվելու կարիք լինի, դրա մասին նախապես միասին կխոսենք։
Շուշանը ժպտաց։
— Ես ուզում եմ մի օր Երևանում էլ ապրել։ Բայց ոչ հիմա։
Գրկեցի նրան։
— Լավ, բալե՛ս։ Հիմա չենք շտապելու։
Այդ երեկո մայրս խոհանոցում թեյ էր պատրաստում։
Մոտեցա նրան։
— Մա՛մ, էն օրը, երբ դու տեղափոխողների առաջ կանգնեցիր, ես մտածեցի՝ ուզում ես աղջկաս ձեռքիցս խլել։
Նա ժպտաց։
— Ես էլ վախենում էի, որ դու կմտածես՝ քեզ խանգարում եմ։
— Բայց ճիշտ արեցիր, որ կանգնեցրիր։
Մայրս նայեց ինձ։
— Ես միայն ուզում էի, որ դուք իրար լսեք։
Այդ պահին Շուշանը վազելով մտավ խոհանոց։
— Մա՛մ, վաղը կիրակի է։ Կարո՞ղ ենք երեքով բլիթներ պատրաստել։
— Իհարկե։
— Բայց էս անգամ ես եմ խմորը հունցելու։
Մայրս ծիծաղեց։
— Լավ, մենք էլ կօգնենք։
Շուշանը մոտեցավ ինձ, ձեռքիցս բռնեց ու տարավ իր սենյակ։
Դարակից հանեց այն փոքրիկ վերմակը, որն ամիսներ առաջ պատրաստվել էր ճամպրուկի մեջ դնելու։
— Մա՛մ, սա տեսնո՞ւմ ես։
— Հա՛, բալես։
— Էն օրը ուզում էի հետս տանել, որ եթե նոր տանը մենակ մնամ, տատիկի հոտը զգամ։
Ես նրան ամուր գրկեցի։
— Իսկ հիմա՞։
Նա վերմակը դրեց մահճակալին։
— Հիմա թող էստեղ մնա։ Մենք հո էստեղ ենք ապրում։
Հետո վազեց խոհանոց՝ տատիկին օգնելու։
Ես մի պահ կանգնած մնացի նրա սենյակում։
Պատուհանից երևում էր դպրոցի բակի կողմը։ Հեռվում նոր տնկած ծառերն էին։
Այդ պահին հասկացա, որ աղջկաս հետ տուն վերադառնալու համար ինձ միայն Հայաստան վերադառնալը բավական չէր։
Պետք էր նորից դառնալ նրա ամենօրյա կյանքի մի մասը։
Եվ այդ երեկո, երբ նա խոհանոցից բարձրաձայն կանչեց՝ «Մա՛մ, շուտ արի, խմորը սկսում ենք», ես առաջին անգամ այլևս չէի լսում այդ խոսքերի մեջ վախ։
Միայն երեխայիս ձայնն էր։
Եվ ես այնտեղ էի՝ պատասխանելու։
