«Մայրս կանգնեց բեռնատարի առաջ ու գոռաց՝ էդ արկղերը ոչ մի տեղ չեք տանելու։ Ես ասացի՝ մա՛մ, հին սերմերի համար մի՛ խայտառակիր ինձ… Բայց երբ նա բացեց առաջին արկղը, հասկացա՝ ինչ եմ արել»
Այդ առավոտ մայրս ինձ ասաց մի բան, որից հետո առաջին անգամ ամաչեցի իմ կատարած աշխատանքից։
— Հասմի՛կ, դու էսօր միայն իմ տարիների աշխատանքը չես ոչնչացրել։ Դու ուրիշ մարդկանց վստահածն էլ ես կորցրել։
Ես՝ 42-ամյա Հասմիկս, ղեկավարում էի մեր համայնքի հին մշակույթի տան վերանորոգման աշխատանքները։
Շենքը տարիներով անմխիթար վիճակում էր։ Վերջապես ֆինանսավորում էինք ստացել՝ այն կարգի բերելու համար։
Այդ առավոտ բանվորներին հրահանգել էի ազատել պահեստը։
Տասնյոթ փայտե արկղ կար այնտեղ՝ լիքը ապակե բանկաներով ու թղթե ծրարներով։
Մայրս՝ 69-ամյա Մարգարիտը, տարիներ շարունակ այդ շենքում փոքրիկ այգեգործական խմբակ էր ղեկավարել։
— Մա՛մ, էս հին իրերը պիտի տանենք։ Պահեստը վերանորոգելու ենք։
— Դրանք հին իրեր չեն։
— Սերմեր են։ Մի քանի բանկա սերմի համար ամբողջ աշխատանքը չե՞մ կանգնեցնելու։
Բանվորները սկսեցին արկղերը բեռնատարի մեջ դասավորել։
Հենց այդ պահին մայրս կանգնեց մեքենայի առաջ։
— Ոչ մի տեղ չեք տանելու։
Ես բարկացա։
— Մա՛մ, խնդրում եմ, մարդկանց առաջ տեսարան մի՛ սարքիր։
Նա մոտեցավ առաջին արկղին, բացեց կափարիչն ու հանեց մի փոքրիկ թղթե ծրար։
Վրան գրված էր.
«Արփենիկ — կարմիր լոբի — անցած տարվա բերք»։
Հետո բացեց երկրորդը։
Այնտեղ տասնյակ նման ծրարներ կային՝ մարդկանց անուններով, բանջարեղենի տեսակներով և հավաքման թվականներով։
Մայրս վերցրեց գրանցամատյանը։
— Էս սերմերը երեսունութ ընտանիք է մեզ վստահել։ Մի մասը պիտի բաժանենք գարնան ցանքից առաջ։ Մարդիկ արդեն պայմանավորվել են, թե ով ինչ է վերցնելու։
Ես շփոթվեցի։
— Բայց կարող ենք ուրիշ սերմեր գնել։
Մայրս նայեց ինձ։
— Դու նույնիսկ չգիտես՝ դրանց մեջ ինչ կա։
Այդ պահին քամին ուժգնացավ։ Առաջին խոշոր անձրևակաթիլներն ընկան բեռնատարի մեջ դրված բաց արկղերի վրա։
Մայրս վեր նայեց ու հանկարծ գոռաց.
— Ծածկե՛ք դրանք։ Եթե էս ծրարները թրջվեն, մի տարվա հավաքածը կարող է փչանալ։
Երբ վազեցինք դեպի մեքենան, տեսանք, որ երկու արկղի հատակն արդեն թաց է։
Իսկ ամենավերևում հենց այն սերմերն էին, որոնց համար մի քանի ընտանիք վաղուց սպասում էր գարնանը։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
— Բոլորդ մի րոպե կանգնե՛ք,— գոռացի բանվորներին։
Վազեցի դեպի բեռնատարն ու վերցրի առաջին արկղը։
Մայրս փորձեց բարձրացնել մյուսը, բայց խնդրեցի չմոտենալ թաց հարթակին։
Երկու բանվոր օգնեցին արագ իջեցնել արկղերը։
Մի մասը տարանք մշակույթի տան դեռ չվերանորոգվող սրահը, իսկ թրջվածները դրեցինք առանձին սեղանների վրա։
Անձրևը տևեց ընդամենը քսան րոպե։
Բայց այդ քսան րոպեն բավական էր, որ մի քանի թղթե տուփ փափկի, իսկ որոշ ծրարների վրա գրած անունները տարածվեն։
Մայրս կանգնած էր սեղանի մոտ ու հերթով բացում էր արկղերը։
— Էս մեկը լավ է։ Ապակե բանկան փակ է։ Էս էլ…
Հետո բացեց մի շագանակագույն ծրար։
Ներսի լոբու հատիկները խոնավ էին։
Նա ձեռքով շոշափեց դրանք։
— Ախր սրանց համար այնքան էինք չարչարվել։
Ես փորձեցի հանգստացնել նրան։
— Մա՛մ, դեռ չենք իմանում՝ փչացե՞լ են, թե՞ չէ։
— Գիտեմ։ Բայց պահեստից հանելուց առաջ ինչո՞ւ ինձ չզանգեցիր։
Չկարողացա նրա աչքերին նայել։
Որովհետև երկու օր առաջ հենց ինքը խնդրել էր, որ արկղերի տեղափոխությունը միասին կազմակերպենք։
Իսկ ես պատասխանել էի.
«Մա՛մ, էդ սերմերի հարցով ժամանակ չունեմ։ Բանվորները կհավաքեն»։
Մշակույթի տան այդ փոքրիկ խմբակի մասին ես շատ քիչ բան գիտեի։
Տարիներ առաջ մայրս մի քանի հարևանուհիների հետ սկսել էր իրենց այգիներից հավաքած սերմերը փոխանակել։
Մեկն ավելի լավ լոբի էր աճեցնում, մյուսը՝ լոլիկի որոշ տեսակներ, երրորդը՝ տարբեր կանաչիներ։
Տարիների ընթացքում նրանց միացել էին ուրիշ մարդիկ։
Ամեն աշուն հավաքում էին ընտրված բույսերի հասուն սերմերը, չորացնում, նշում տեսակն ու հավաքման տարին, հետո պահում հաջորդ գարնան համար։
Խմբակը փոքր էր, բայց կազմակերպված։
Յուրաքանչյուր ընտանիք գրանցում էր՝ ինչ է հանձնել, ինչ է վերցրել և ինչ արդյունք է ստացել։
Մշակույթի տան ղեկավարությունը թույլ էր տվել սերմերը պահել չոր պահեստի դարակներում՝ մինչև գարնան փոխանակումը։
Ես գիտեի, որ մայրս երբեմն այնտեղ հավաքույթներ է կազմակերպում։
Բայց երբեք չէի պատկերացրել, որ մարդիկ իրենց հաջորդ տարվա այգու համար հենց այդ հավաքածուի վրա են հույս դնում։
Ինձ համար դրանք պարզապես բանկաներ էին։
Իսկ մորս համար՝ բազմաթիվ մարդկանց մի քանի տարվա հետևողական աշխատանքի արդյունքը։
Այդ օրը վերանորոգման աշխատանքները ժամանակավորապես կանգնեցրինք պահեստի հատվածում։
Զանգեցի մեր ծանոթ գյուղատնտես Գևորգին։
Նա եկավ հաջորդ առավոտյան։
Միասին առանձնացրինք ամբողջությամբ չոր մնացած սերմերը, փակ ապակե տարաներն ու թրջված փաթեթները։
Գևորգը բացատրեց, որ ճիշտ պահպանվող բազմաթիվ բանջարեղենային սերմերի համար կարևոր են չոր և զով պայմանները։
— Բայց հիմա միանգամից չենք կարող ասել, որ բոլոր թրջված սերմերը անպիտան են,— ասաց նա։— Որոշ խմբաքանակներից նմուշներ կվերցնենք, ծլունակությունը կստուգենք։ Իսկ այն սերմերը, որոնց վրա բորբոս կամ ակնհայտ վնասվածք կա, այլևս չենք բաժանի։
Մայրս գլխով արեց։
Մի ամբողջ օր աշխատեցինք։
Քառասունյոթ փոքր փաթեթ տեղափոխվեց առանձին սեղանի վրա՝ լրացուցիչ ստուգման համար։
Մնացածը նորից ապահով փաթեթավորեցինք։
Պահեստի փոխարեն ժամանակավորապես օգտագործելու համար մեր հարևան Ռուզաննան տրամադրեց իր դատարկ, չոր սենյակը։
Սերմերը տեղափոխեցինք այնտեղ՝ պահպանելով բոլոր նշումները։
Բայց վնասված փաթեթների մի մասի վրա անունները գրեթե չէին կարդացվում։
Եվ դա արդեն լուրջ խնդիր էր։
Երեք օր անց մայրս հավաքեց խմբակի անդամներին։
Ես նույնպես գնացի։
Սենյակում տասներկու կին ու հինգ տղամարդ կային։
Մայրս բացեց գրանցամատյանը։
— Մեր պահած սերմերի մի մասը վնասվել է տեղափոխության ժամանակ։ Դեռ ստուգում ենք՝ որոնք կարող ենք օգտագործել։ Բայց ուզում եմ, որ բոլորդ իմանաք՝ ինչ է պատահել։
Այդ պահին վեր կացավ Արփենիկը՝ յոթանասուներկու տարեկան մի կին։
— Մարգարի՛տ, իմ կարմիր լոբին է՞լ է վնասվել։
Մայրս մի պահ լռեց։
— Դրա փաթեթներից մեկը թրջվել է։ Մյուսը չոր է մնացել։
Արփենիկը նստեց։
— Ես ուզում էի էս տարի թոռանս էլ տալ, որ իր այգում ցանի։
Ես զգացի, թե ինչպես կոկորդս սեղմվեց։
Վեր կացա։
— Էս ամենը իմ սխալի պատճառով է եղել։ Ես եմ կարգադրել արկղերը տեղափոխել՝ առանց հասկանալու, թե ինչպես պիտի պահպանվեն։ Պատրաստ եմ օգնել վնասը վերականգնելու։
Մի տղամարդ հարցրեց.
— Բայց եթե մեր պահած սերմերը վնասված լինեն, ուրիշ տեղից գնածն էլ նույնը չի լինի, չէ՞։
— Միշտ չէ,— պատասխանեց Գևորգը։— Որոշ տեսակներ հնարավոր է գտնել։ Բայց հենց նույն սերմնային խմբաքանակները միշտ չէ, որ հնարավոր է փոխարինել։
Ես այլևս չէի խոստանում, թե ամեն ինչ մեկ օրում կուղղեմ։
Հաջորդ շաբաթ ստուգումների արդյունքները պատրաստ էին։
Վնասված փաթեթների մի մասը դեռ բավարար ծլունակություն ուներ։
Մի մասն էլ վատ արդյունք էր ցույց տվել։
Այդ սերմերը որոշեցինք չբաժանել։
Մայրիկի հետ կապ հաստատեցինք այն մարդկանց հետ, որոնց սերմային պաշարը տուժել էր։
Ոմանք դեռ իրենց տներում պահեստային սերմեր ունեին։
Մի քանի ընտանիք համաձայնեց ավելի ուշ նոր սերմեր տրամադրել՝ հաջորդ բերքից։
Բայց երեք տեսակի համար այդ գարնանը բավարար պաշար չունեինք։
Արփենիկի կարմիր լոբու մի մասը, բարեբախտաբար, պահպանվել էր։
Նա առաջարկեց մնացած սերմերն ավելի քիչ քանակով բաժանել, որպեսզի մի քանի պարտեզում աճեցնեն և աշնանը նորից հավաքեն։
Մայրս երկար լսեց նրան։
Հետո կամաց ասաց.
— Արփենի՛կ ջան, քո սերմերն են։ Դու պիտի որոշես։
Կինը ժպտաց։
— Մարգարի՛տ, ես էս տարիների ընթացքում քեզ հենց դրա համար եմ վստահել։ Որ ամեն մեկիս ունեցածը միայն իր համար չպահենք։
Վերանորոգման աշխատանքները շարունակվեցին։
Բայց այս անգամ պահեստի նոր հատակագծում առանձին հատված նախատեսեցինք խմբակի համար։
Ոչ թե սովորական բաց դարակներ։
Այլ չոր, զով և անվտանգ պահեստավորման համար հարմարեցված փակ պահարաններ։
Պայմանավորվեցինք նաև, որ ապագայում որևէ շինարարական աշխատանքից առաջ պատասխանատուները պիտի ստուգեն պահվող իրերի գրանցամատյանը և համաձայնեցնեն դրանց տեղափոխությունը։
Վնասված սերմերի փոխարինման ու փաթեթավորման ծախսերի մի մասը ես անձամբ հոգացի։
Դա չէր վերադարձնում կորածը։
Բայց գոնե այլևս չէի փորձում թաքնվել ընդհանուր ծրագրի հետևում։
Գարնան փոխանակման օրը մշակույթի տան նորոգումը դեռ ամբողջությամբ ավարտված չէր։
Այդ պատճառով հավաքվեցինք Ռուզաննայի տրամադրած սենյակում։
Սեղանին շարել էինք սերմերի փոքր ծրարները։
Յուրաքանչյուրի վրա հստակ գրված էր՝ ինչ բույսի սերմ է, երբ է հավաքվել և ինչ ստուգում է անցել, եթե նման ստուգում անհրաժեշտ էր եղել։
Որոշ սերմերի մոտ նշված էր, որ այդ տարի դրանք հասանելի չեն։
Մայրս սկզբում տխուր էր։
— Միշտ էս սեղանն ավելի լիքն էր լինում։
Ես նրա կողքին կանգնած էի։
— Հաջորդ տարի նորից կլցնենք։
Նա նայեց ինձ։
— Եթե մարդիկ բերք ստանան ու ցանկանան նորից բերել, կլցնենք։ Բայց առաջ մի՛ խոստացիր։
Ժպտացի։
— Ճիշտ ես։
Այդ օրը մարդիկ եկան ու հերթով վերցրին իրենց անհրաժեշտ փոքր փաթեթները։
Ոմանք էլ նոր սերմեր բերեցին։
Ամեն ինչ գրանցվեց։
Արփենիկը վերցրեց պահպանված լոբու մի մասը։
Մյուս մասը բաժանեցինք երկու այլ ընտանիքների՝ նախապես պայմանավորվելով, որ աշնանը, լավ բերքի դեպքում, սերմերից մի բաժին կվերադարձնեն ընդհանուր հավաքածուին։
Անցավ մի քանի ամիս։
Մշակույթի տան վերանորոգումն ավարտվեց։
Բացման օրը հյուրերը շրջում էին նորոգված սենյակներով։
Երեխաների համար պարապմունքների սրահ կար, մեծերի համար՝ հավաքույթների անկյուն։
Իսկ միջանցքի վերջում փոքրիկ պահեստ էր՝ հատուկ սերմերի խմբակի համար։
Մայրս առաջին անգամ բացեց դրա դուռը։
Ներսում նոր պահարաններ էին, գրանցամատյանները և պիտակավորված տարաները։
Նա երկար նայեց դրանց։
Հետո շրջվեց դեպի ինձ։
— Հասմի՛կ, ես սկզբում մտածեցի՝ դու երբեք չես հասկանա, թե ինչու էի էն օրը բեռնատարի առաջ կանգնել։
— Հասկանալու համար պիտի նախ հարցնեի, մա՛մ։
Նա ժպտաց։
Հետո գրպանից հանեց փոքրիկ թղթե փաթեթ։
— Էս քեզ համար եմ բերել։
Վրան գրված էր.
«Արփենիկի կարմիր լոբի — նոր բերքից»։
Զարմացած նայեցի նրան։
— Արդե՞ն հավաքել եք։
— Արփենիկի մոտ մի մասը շուտ է հասունացել։ Չորացրել է ու առաջին սերմերը բերել։ Մնացածը դեռ հավաքելու է։
Ես վերցրի փաթեթը։
— Էս ինչո՞ւ ես ինձ տալիս։
— Որ քո բակում էլ փորձես աճեցնել։ Բայց նախ սովորիր՝ ոնց են պահում, երբ են ցանում։
Ծիծաղեցինք։
Այդ աշնանը ես իսկապես փոքրիկ հողամաս պատրաստեցի մեր տան բակում։
Մայրիկիս օգնությամբ փորձեցի առաջին անգամ սերմ պահել հաջորդ տարվա համար։
Սկզբում շատ բան սխալ արեցի։
Մի մասը լավ չչորացրի։
Մի քանի հատիկ վնասվեց։
Մայրս սովորեցրեց, թե ինչպես ընտրել առողջ բույսերը, ինչպես պահել սերմերը, ինչպես պիտակավորել ծրարները։
Մի երեկո նա եկավ ինձ այցելելու։
Սեղանին արդեն մի քանի փոքրիկ ծրար ունեի։
— Մա՛մ, նայի՛ր։ Էս անգամ ամեն ինչ գրանցել եմ։
Նա վերցրեց տետրը։
Կարդաց։
Հետո ժպտաց։
— Հիմա արդեն կարելի է մի մասը պահեստ տանել։
Հաջորդ օրը միասին գնացինք մշակույթի տուն։
Պահեստի դարակների վրա նոր բերքի սերմեր էին հայտնվել։
Ոմանք դեռ քիչ քանակությամբ էին։
Որոշ բաց տեղեր էլ մնացել էին։
Մայրս բացեց գրանցամատյանը։
— Անունդ ասա։
— Հասմիկ։
— Ի՞նչ ես բերել։
Ասացի սերմերի տեսակն ու հավաքման տարին։
Նա գրանցեց։
Հետո ցույց տվեց դարակի ազատ հատվածը։
— Դի՛ր էստեղ։
Զգուշությամբ դրեցի փոքրիկ ծրարը մյուսների կողքին։
Մայրս փակեց պահարանի դուռը։
Եվ առաջին անգամ այդ սենյակում ես ոչինչ չէի տեղափոխում առանց իմանալու, թե ումն է և ինչի համար է պահվում։
Իսկ հաջորդ գարնանը, երբ մարդիկ նորից եկան սերմեր վերցնելու, գրանցամատյանում արդեն իմ անունն էլ կար։
Դէ իսկ պատմության 3-րդ ամենադրամատիկ մասը մեր Տելեգրամ Ալիքում — Այստեղ
