«Հորս պատվին նկար էին բացում, երբ ես բոլորի առաջ գոռացի՝ այս մարդուն հերոս մի՛ անվանեք։ Իսկ երբ մայրս վերցրեց խոսափողը, ամբողջ բակը քարացավ»
Հորս մահից երեք տարի անց մեր շենքի բնակիչները որոշեցին նրա դիմանկարը նկարել բակի պատին։
Հայրս՝ Վահանը, քառասուն տարի էլեկտրիկ էր աշխատել։ Հարևանների համար անվճար լույս էր վերանորոգել, տարեցներին օգնել, նույնիսկ ձմռանը մարդկանց տները տաքացնելու համար սեփական գործը թողել ու վազել։
Բոլորը նրան բարի մարդ էին հիշում։
Բոլորը՝ բացի ինձնից։
Այդ կիրակի բակում մոտ հիսուն մարդ էր հավաքվել։ Սպիտակ կտորով ծածկված մեծ նկարի առաջ ծաղիկներ էին դրել։
Քույրս՝ Նունեն, կանգնած էր մորս կողքին։
Իսկ մայրս՝ 64-ամյա Սուսաննան, ձեռքերում պահել էր հորս փոքրիկ լուսանկարը։
Երբ շենքի ավագը բարձրաձայն ասաց՝ «Այսօր հարգանքի տուրք ենք մատուցում մի մարդու, որն իր ամբողջ կյանքը նվիրել է ուրիշներին», ես այլևս չդիմացա։
— Սպասե՛ք։ Խնդրում եմ՝ էդ կտորը մի՛ հանեք։
Բոլորը շրջվեցին։
— Անահի՛տ, ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց քույրս։
Ես մոտեցա պատին։
— Դուք հորս ճանաչել եք միայն բակում։ Իսկ մենք նրա հետ նույն տան մեջ ենք ապրել։
Նունեն բռնեց ձեռքս։
— Լռի՛ր։ Մամայի սիրտը մի՛ կոտրի։
Բայց ես շարունակեցի.
— Գիտե՞ք՝ ում եք հերոս անվանում։ Մարդու, որի ոտնաձայները լսելիս մենք երեքով լռում էինք։ Որը մորս նույնիսկ թույլ չէր տալիս ինքնուրույն գնալ իր ընկերուհուն տեսնելու։
Բակում քար լռություն տիրեց։
Մեկը շշնջաց.
— Ամոթ է։ Մարդը մահացած է։
Ես արդեն պատրաստ էի հեռանալ, երբ մայրս անսպասելի առաջ եկավ։
Նա վերցրեց խոսափողը, երկար նայեց սպիտակ կտորով ծածկված պատին ու ասաց.
— Անահիտը դեռ ամենածանր բանը չի պատմել։ Որովհետև ինքը դրա մասին մինչև այսօր չգիտի։
Քույրս գունատվեց։
Իսկ ես առաջին անգամ տեսա, թե ինչպես մայրս առանց վախենալու կանգնեց հորս պատկերի առաջ։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Մորս ձեռքերը դողում էին։ Մի պահ մտածեցի՝ խոսափողը վայր կդնի ու կհեռանա։
Բայց նա նայեց հավաքված մարդկանց և սկսեց խոսել։
— Դուք Վահանին հիշում եք որպես մարդու, որը գիշերով գալիս էր ձեր տուն, երբ լույս չկար։ Ես էլ եմ հիշում։ Նա իսկապես շատերին է օգնել։ Բայց դա չի նշանակում, որ մեր տանը նույն մարդն էր։
Առաջին շարքից մեր հարևան Ռազմիկը միջամտեց։
— Սուսա՛ն ջան, էդ ինչե՞ր ես ասում։ Վահանը լավ մարդ էր։
Մայրս շրջվեց դեպի նրան։
— Ռազմի՛կ, դու հիշո՞ւմ ես՝ մի անգամ ձմռանը ձեր տուն եկավ ու ջեռուցման սարքը վերանորոգեց։
— Ո՞նց չեմ հիշում։
— Իսկ դու գիտե՞ս, որ նույն երեկո ես հիվանդ էի, բարձր ջերմությամբ պառկած, ու Վահանը դուրս գալուց առաջ ինձ ասաց՝ եթե վեր կենաս ու առանց իմ թույլտվության քրոջդ զանգես, հեռախոսդ կկոտրեմ։
Ռազմիկը լռեց։
Մայրս շարունակեց.
— Ես չեմ ասում, որ ձեզ չի օգնել։ Ես ասում եմ՝ դուք նրա կյանքի միայն մի կողմն եք տեսել։
Քույրս մոտեցավ մորս։
— Մա՛մ, խնդրում եմ, գնանք տուն։
Բայց մայրս հետ քաշեց ձեռքը։
— Չէ՛, Նունե։ Երեսունհինգ տարի ես հենց դա եմ արել։ Երբ խոսելու բան է եղել, տուն եմ գնացել ու լռել։
Հետո նայեց ինձ։
— Անահի՛տ, դու գիտես, որ հորդ մահից առաջ մի քանի ամիս քրոջս տանն էի մնում։ Ձեզ ասել էի՝ նրան եմ օգնում։
Գլխով արեցի։
Իհարկե հիշում էի։
— Բայց իրականում ես մեր տնից հեռացել էի։
Սիրտս կծկվեց։
— Ի՞նչ ես ասում, մա՛մ։
— Հորդ մահից չորս ամիս առաջ մի երեկո ասացի, որ ուզում եմ աշխատանք գտնել։ Ինքը բարկացավ։ Ասաց՝ իմ կինը ուրիշի մոտ չի աշխատելու։ Երբ պատասխանեցի, որ արդեն հոգնել եմ ամեն ինչից թույլտվություն խնդրելուց, հրեց ինձ։ Ընկա սեղանի կողքին։
Ես բռնեցի մորս թևը։
— Դու ինչո՞ւ մեզ չասացիր։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Որովհետև չէի ուզում՝ ձեր հոր ու ձեր միջև ընտրություն անեք։ Ես պարզապես հավաքեցի իրերս ու գնացի քրոջս տուն։ Ու առաջին անգամ որոշեցի չվերադառնալ։
Մայրս մի պահ լռեց։
— Երբ Վահանը մահացավ, բոլորը սկսեցին ասել, թե ինչ հրաշալի ամուսին էր։ Ես ոչ մեկին չհակաճառեցի։ Մտածում էի՝ մարդն այլևս չկա, թող հանգիստ մնա։ Բայց հիմա նրա նկարը ուզում եք կախել այն պատին, որի հետևում ես տարիներով վախով եմ ապրել։
Բակում մարդիկ սկսեցին իրար հետ խոսել։
Ոմանք չէին հավատում։
Մեկը նույնիսկ ասաց.
— Էդքան տարի միասին եք ապրել։ Հիմա՞ ես հիշել։
Մայրս նայեց նրան։
— Ես ոչինչ չեմ մոռացել, որ հիմա հիշեմ։
Այդ պահին հասկացա, թե որքան սխալ էի վարվել նաև ես։
Ես ուզում էի պաշտպանել մորս, բայց առանց հարցնելու նրա կյանքի ամենացավոտ մասը հանել էի մարդկանց առաջ։
Մոտեցա ու կամաց ասացի.
— Մա՛մ, ներիր, որ էս ամեն ինչը բոլորի առաջ սկսեցի։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Դու էն ժամանակ փոքր էիր, Անահի՛տ։ Ես քեզ ասում էի՝ մի՛ պատասխանիր հորդ, գնա սենյակդ։ Հիմա արդեն ես պիտի խոսեմ։
Շենքի ավագը՝ Աշոտը, մոտեցավ։
— Սուսա՛ն, այս պատի համար քո համաձայնությունն էինք ստացել։ Եթե այլևս չես ուզում, այսօր նկարը չենք բացի։
Մայրս գլխով արեց։
— Չեմ ուզում։
— Բայց նկարիչն արդեն գործն ավարտել է։ Հարևաններն էլ գումար են հավաքել։
— Գիտեմ։ Ես էլ էի համաձայնել։ Ու հիմա պատրաստ եմ իմ բաժինն ավելացնել, որ պատը փոխենք։ Բայց չեմ ուզում, որ հորս…— նա շփոթվեց, հետո ուղղեց իրեն,— ամուսնուս պատկերը մնա իմ տան պատին։
Աշոտը համաձայնեց քննարկել դա մյուս բնակիչների հետ։
Սպիտակ կտորը այդպես էլ չհանեցին։
Մարդիկ կամաց-կամաց հեռացան։
Տուն բարձրանալուց հետո երեքով նստեցինք խոհանոցում։
Նունեն դեռ լաց էր լինում։
— Մա՛մ, ես վախենում էի, որ քեզ կվիրավորեն։ Մտածում էի՝ թող նկարը բացեն, պրծնենք։
Մայրս ջուր լցրեց բաժակների մեջ։
— Նունե՛, դու փոքր ժամանակ միշտ փորձում էիր այնպես անել, որ հայրդ չբարկանա։ Նույնիսկ երբ մեղավոր չէիր, ներողություն էիր խնդրում։
Քույրս գլխով արեց։
— Ես հիմա էլ եմ էդպես անում։
Մայրս մոտեցավ նրան։
— Ես քեզ չեմ մեղադրում։
Նունեն սկսեց արտասվել։
— Բայց ես այսօր էլ էի ուզում, որ դու լռես։
Մայրս գրկեց նրան։
Ես նայում էի երկուսին ու հիշում մեր մանկությունը։
Հորս տուն գալուց առաջ մենք հեռուստացույցի ձայնն էինք իջեցնում։ Ստուգում էինք՝ կոշիկները ճիշտ տեղո՞ւմ են, սեղանն արդյոք հավաքվա՞ծ է։
Եթե նա լավ տրամադրությամբ էր գալիս, բոլորս հանգստանում էինք։
Եթե ոչ՝ օրը կարող էր վեճով ավարտվել։
Երբեմն նա մեզ նվերներ էր բերում, զբոսանքի տանում, պատմություններ պատմում իր մանկությունից։
Հենց այդ հիշողություններն էլ տարիներով խառնում էին ամեն ինչ։
Ես սիրում էի հորս։ Միաժամանակ վախենում էի նրանից։
Եվ նրա մահից հետո երկար ժամանակ չէի հասկանում՝ իրավունք ունե՞մ երկուսն էլ զգալու։
Այդ երեկո մորս հարցրի.
— Մա՛մ, դու ինչո՞ւ համաձայնեցիր նկարին։
Նա երկար մտածեց։
— Որովհետև երբ Աշոտը եկավ ու ասաց՝ ուզում ենք Վահանի հիշատակը հարգել, ես սովորության համաձայն ասացի՝ լավ։ Հետո մի քանի անգամ ուզեցի զանգել ու հրաժարվել։ Բայց ամաչում էի։
— Իսկ հիմա՞։
Մայրս նայեց մեզ։
— Հիմա էլ եմ վախենում, որ հարևաններն ինչ կասեն։ Բայց արդեն ասացի այն, ինչ ուզում էի։
Հաջորդ օրերին բակում ամեն ինչ նույնը չէր։
Ոմանք մորս բարևում էին սովորականի պես։
Ոմանք ձևացնում էին, թե չեն նկատում։
Երկու հարևանուհի բարձրացան մեր տուն ու ասացին, որ տարիներ առաջ որոշ բաներ նկատել էին, բայց չէին համարձակվել միջամտել։
Մեկը խոստովանեց.
— Մի անգամ լսեցի, որ Վահանը քեզ վրա գոռում է։ Հետո քեզ հարցրի՝ ամեն ինչ լա՞վ է։ Դու ասեցիր՝ հա։ Ես էլ մտածեցի՝ ընտանեկան հարց է։
Մայրս պատասխանեց.
— Ես էլ էի ասում՝ ամեն ինչ լավ է, որ ոչ ոք չհարցնի։
Մի քանի օր անց նկարիչը եկավ։
Նա առաջարկեց դիմանկարը փոխարինել ուրիշ պատկերով, քանի որ պատի սեփականատերը՝ մայրս, այլևս համաձայն չէր նախկին տարբերակին։
Բնակիչների հետ քննարկելուց հետո որոշեցին բակում ապրած մարդկանց անուններով հուշապատ չստեղծել։
Փոխարենը նկարիչը պատին պատկերեց մեր հին շենքի պատշգամբները՝ տարբեր լուսավորված պատուհաններով, ծաղկամաններով ու բակի մեծ ծառով։
Ստացվեց մի պատկեր, որի մեջ ամեն բնակիչ կարող էր գտնել իր տան մի փոքրիկ մասը։
Այն պատրաստ էր երկու շաբաթ անց։
Այդ անգամ ոչ ոք հանդիսավոր բացում չկազմակերպեց։
Պարզապես մի առավոտ սպիտակ կտորը հանեցին։
Մայրս այդ օրը պատուհանից նայում էր բակին։
Ես կողքին կանգնած էի։
— Գեղեցիկ է ստացվել,— ասացի։
— Հա՛։
Նա մի պահ լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Անահի՛տ, դու հորդ կարոտո՞ւմ ես։
Այդ հարցից շփոթվեցի։
— Երբեմն։
— Ես էլ երբեմն կարոտում եմ։ Հետո հիշում եմ մյուս օրերը։
Նա շրջվեց դեպի ինձ։
— Ես չէի ուզում, որ դուք հորդ մասին բոլոր լավ հիշողությունները ջնջեք։ Ուղղակի ուզում էի, որ իմ ապրածն էլ իրական համարվի։
Գրկեցի մորս։
Այդ օրը մենք երկար խոսեցինք։
Ոչ թե այն մասին, թե հայրս իրականում ինչպիսի մարդ էր բոլորի աչքում։
Այլ այն մասին, թե ինչպես էինք մենք ապրել նրա կողքին։
Եվ որքան տարբեր էին մեր հիշողությունները նույն տան մասին։
Մի ամիս անց, շաբաթ երեկոյան, բարձրացա մորս տուն։
Նա հայելու առաջ կանգնած էր՝ մուգ կապույտ զգեստով։
Մազերը հարդարել էր, շուրթերին թեթև գույն քսել։
— Մա՛մ, տեղ ե՞ս գնում։
— Հա՛։ Ընկերուհուս հետ ներկայացման ենք գնում։
— Ո՞ր ընկերուհուդ։
— Սվետայի։ Գիտե՞ս, քանի տարի է՝ միասին ոչ մի տեղ չենք գնացել։
Հետո ծիծաղեց։
— Էս անգամ ինքս եմ զանգել։ Տոմսերն էլ ես եմ առել։
Նայեցի մորս։
Նա 64 տարեկան էր։
Երկար տարիներ իր կյանքի ամենասովորական ցանկությունների համար ստիպված էր եղել արդարանալ։
Իսկ հիմա հայելու առաջ կանգնած՝ փորձում էր ընտրել, թե որ ականջօղերը սազեն զգեստին։
— Սրանք հագիր,— ասացի ու մեկնեցի փոքրիկ արծաթագույն ականջօղերը։
Նա հագավ։
Հետո պայուսակը վերցրեց ու մոտեցավ դռանը։
— Անահի՛տ, ուշ չե՞մ վերադառնա։
Ժպտացի։
— Մա՛մ, դու ոնց ուզում ես, էդպես էլ վերադարձիր։
Մայրս ծիծաղեց, համբուրեց այտս ու դուրս եկավ։
Ես իջա նրա հետ։
Բակում նա մի պահ կանգ առավ նոր նկարի առաջ։
Նայեց լուսավորված պատուհաններին, հետո վերև՝ իր բնակարանի պատշգամբին։
— Անահի՛տ, վաղը կգա՞ս։ Մի քանի բան ուզում եմ փոխել տանը։
— Ի՞նչ ես ուզում փոխել։
— Հյուրասենյակի մեծ պահարանը։ Էնքան տեղ է զբաղեցնում։ Վաղուց ուզում էի հանել, բայց հայրդ չէր թողնում։
— Կգամ, մա՛մ։ Միասին կտեղափոխենք։
Նա գոհունակությամբ գլխով արեց ու քայլեց դեպի փողոց, որտեղ Սվետան արդեն սպասում էր։
Հաջորդ առավոտ ես ու Նունեն իսկապես գնացինք մորս մոտ։
Երեքով դատարկեցինք մեծ պահարանը, զգուշությամբ տեղափոխեցինք այն մյուս սենյակ։
Հյուրասենյակում ազատվեց պատուհանի առաջի ամբողջ տարածքը։
Մայրս կանգնեց այնտեղ, նայեց ներս ընկնող արևին և ասաց.
— Այ էստեղ մի փոքրիկ սեղան կդնեմ։ Առավոտյան սուրճս պատուհանի մոտ կխմեմ։
Նունեն մոտեցավ ու բացեց պատուհանը։
Դրսից լսվում էին երեխաների ձայները։
Բակում ինչ-որ մեկը ջրում էր ծաղիկները։
Իսկ դիմացի պատին արդեն ոչ մի մարդու մեծ դիմանկար չկար։
Միայն մեր շենքն էր՝ իր լուսավոր պատուհաններով։
Մայրս սենյակից երեք բաժակ բերեց։
— Դե եկե՛ք, աղջիկնե՛րս։ Սուրճ խմենք։
Մենք նստեցինք պատուհանի մոտ։
Եվ առաջին անգամ մայրս ոչ մեկին չհարցրեց՝ կարելի՞ է։
