«Սկեսուրս կտակը կապեց “ծնի՛ր, թե՝ գնա՛” պայմանով — ես դուրս եկա ու դուռը փակեցի»
— Մա՛մ, նվեր ունեմ ձեզ համար,— ուրախ շնչով ասաց Մարինան, մտնելով սկեսրոջ տունը՝ ձեռքին մեծ շոկոլադների տուփ։
Ելիզավետա Պետրովնան նստած էր խոհանոցում, թղթեր էր թերթում։ Մարինային տեսավ, դեմքը մի պահ ձգվեց, բայց հետո կեղծ ժպիտ եկավ դեմքին․
— Ա՜յ Մարինեճկա, ինչի՞ ծախսվեցիր, հո ընտանիք ենք, ֆորմալություններ պետք չեն։
Մարինան նստեց դիմացը՝ ժպտալով․
— Սա ֆորմալություն չի, մաքուր սրտից եմ բերել, գիտեմ՝ էս շոկոլադներն եք սիրում։
Սկեսուրը շոկոլադը մի կողմ դրեց, անգամ չբացեց։ Մարինան նկատեց՝ թղթերի մեջ կնիքներով փաստաթղթեր կան։
— Էդ ի՞նչ եք նայում, մա՛մ, բանե՞ր եք կարգավորում։
— Հա, էս մի քիչ թղթաբանական գործեր եմ անում։ Տարիքն արդեն առաջ է գնում, պիտի մտածեմ՝ հետո ոնց լինի։
— Բայց դուք հո առողջ եք, մա՛մ, ինչ ապագա, ինչ բան։
— Դե, այո՛, առողջ եմ, բայց կյանքը չգիտես՝ ինչ կբերի։ Որ որոշել եմ կտակ գրել։ Բնակարանն էլ իմ միակ գույքն է։ Պիտի կարգին գրեմ, որ խնդիր չլինի։
Մարինան մի քիչ անհարմար զգաց․
— Էս ի՞նչ եք ասում, մա՛մ, վաղ է էդպիսի բաների համար։
— Վաղ չի, աղջիկ ջան,— ասաց Ելիզավետա Պետրովնան՝ խոր շնչելով։— Ու հենց դրա համար էլ ուզում էի ձեզ հետ խոսել։ Իգորը որտե՞ղ է։
— Աշխատանքում է։ Ի՞նչ կա։
Սկեսուրը լուռ նայեց Մարինային մի քանի վայրկյան, հետո ասեց․
— Գիտե՞ս, Մարինա, բնակարանը իհարկե Իգորին պիտի մնա, ինքն իմ միակ որդին է։ Բայց մի պայմանով։
— Ի՞նչ պայմանով։
— Դե, ինքն էլ գիտես, տունը մեծ է, քաղաքի կենտրոնում, հիմա միլիոններ արժի։ Ու ես ուզում եմ վստահ լինել, որ այն կմնա մեր ընտանիքում՝ իսկական ընտանիքում։
— Իսկականով ի՞նչ նկատի ունեք, մա՛մ։
Ելիզավետա Պետրովնան կանգնեց, նայեց պատուհանից դուրս ու շարունակեց․
— Երեք տարի է, որ ամուսնացած եք, հա՞։ Երեք։ Իսկ թոռնիկ՝ չկա։ Ընկերուհիներս վաղուց տատիկներ են, ես դեռ սպասում եմ։
Մարինան կարմրեց։ Էդ թեման միշտ ցավոտ էր։ Բժիշկներն ասում էին՝ ամեն ինչ նորմալ է, պետք է ժամանակ։ Բայց սկեսուրը միշտ հիշեցնում էր՝ կամ ակնարկով, կամ ուղիղ խոսքով։
— Մենք փորձում ենք, մա՛մ,— ասաց նա։— Բժիշկներն էլ ասում են՝ ամեն ինչ նորմալ է։
— Բժիշկնե՞րը… հա, հա,— ծիծաղեց սկեսուրը։— Գուցե խնդիրը ոչ թե առողջության մեջ է, այլ ցանկության։ Գուցե ուղղակի չե՞ս ուզում երեխա ունենալ։ Կարիերա՞, կազմվածքդ չե՞ս ուզում փչացնել…
— Մա՛մ, ինչի՞ եք նման բան ասում։ Իհարկե ուզում եմ, մենք երկուսս էլ ուզում ենք։
— Ուզելը քիչ է, աղջիկ ջան, պիտի լինի։ Իսկ եթե չես կարողանում… — ու լռեց։
— Եթե չե՞մ կարողանում՝ ի՞նչ։
— Դե, գուցե Իգորը մտածի ուրիշ կնոջ մասին։ Նրան, որ կարողանա երեխա պարգևել։ Առանց երեխայի ընտանիք՝ ընտանիք չէ։ Դատարկ ծաղիկ։
«Դատարկ ծաղիկ»։ Այդ բառերը Մարինային կարծես ապտակեցին։
— Դուք լու՞րջ եք ասում, մա՛մ։
— Իհարկե։ Ես ուզում եմ, որ որդիս երջանիկ լինի, ու մեր ընտանիքը շարունակվի։ Ասեմ էլ՝ կտակում գրեմ պայմանը․ տունը Իգորին կանցնի միայն այն դեպքում, եթե նա ունենա երեխա։ Օրինական, իհարկե։
Մարինան կտրուկ վեր կացավ․
— Այսինքն՝ եթե երեխա չունենանք, ձեր իսկ որդուն կզրկե՞ք ժառանգությունից։
— Չեմ զրկի, ուղղակի կտամ նրան, ով իսկապես մեր գիծը կշարունակի։ Օրինակ՝ իմ եղբոր աղջիկը՝ հրաշալի կին, արդեն երկու երեխա ունի։ Ահա՝ էդ է իսկական կին։
Այդ պահին դուռը բացվեց։ Իգորը վերադարձավ։
— Ա՜, դուք էստեղ եք երկուսդ էլ,— ժպտաց նա։— Ի՞նչ եք խոսում։
Մարինան նայեց ամուսնուն՝ սպասելով, որ ինքը կպաշտպանի։ Բայց սկեսուրը շուտ բերեց իր խոսքը…
«Սկեսուրս կտակը կապեց “ծնի՛ր, թե՝ գնա՛” պայմանով — ես դուրս եկա ու դուռը փակեցի»
— Մա՛մ, նվեր ունեմ ձեզ համար,— ուրախ շնչով ասաց Մարինան, մտնելով սկեսրոջ տունը՝ ձեռքին մեծ շոկոլադների տուփ։
Ելիզավետա Պետրովնան նստած էր խոհանոցում, թղթեր էր թերթում։ Մարինային տեսավ, դեմքը մի պահ ձգվեց, բայց հետո կեղծ ժպիտ եկավ դեմքին․
— Ա՜յ Մարինեճկա, ինչի՞ ծախսվեցիր, հո ընտանիք ենք, ֆորմալություններ պետք չեն։
Մարինան նստեց դիմացը՝ ժպտալով․
— Սա ֆորմալություն չի, մաքուր սրտից եմ բերել, գիտեմ՝ էս շոկոլադներն եք սիրում։
Սկեսուրը շոկոլադը մի կողմ դրեց, անգամ չբացեց։ Մարինան նկատեց՝ թղթերի մեջ կնիքներով փաստաթղթեր կան։
— Էդ ի՞նչ եք նայում, մա՛մ, բանե՞ր եք կարգավորում։
— Հա, էս մի քիչ թղթաբանական գործեր եմ անում։ Տարիքն արդեն առաջ է գնում, պիտի մտածեմ՝ հետո ոնց լինի։
— Բայց դուք հո առողջ եք, մա՛մ, ինչ ապագա, ինչ բան։
— Դե, այո՛, առողջ եմ, բայց կյանքը չգիտես՝ ինչ կբերի։ Որ որոշել եմ կտակ գրել։ Բնակարանն էլ իմ միակ գույքն է։ Պիտի կարգին գրեմ, որ խնդիր չլինի։
Մարինան մի քիչ անհարմար զգաց․
— Էս ի՞նչ եք ասում, մա՛մ, վաղ է էդպիսի բաների համար։
— Վաղ չի, աղջիկ ջան,— ասաց Ելիզավետա Պետրովնան՝ խոր շնչելով։— Ու հենց դրա համար էլ ուզում էի ձեզ հետ խոսել։ Իգորը որտե՞ղ է։
— Աշխատանքում է։ Ի՞նչ կա։
Սկեսուրը լուռ նայեց Մարինային մի քանի վայրկյան, հետո ասեց․
— Գիտե՞ս, Մարինա, բնակարանը իհարկե Իգորին պիտի մնա, ինքն իմ միակ որդին է։ Բայց մի պայմանով։
— Ի՞նչ պայմանով։
— Դե, ինքն էլ գիտես, տունը մեծ է, քաղաքի կենտրոնում, հիմա միլիոններ արժի։ Ու ես ուզում եմ վստահ լինել, որ այն կմնա մեր ընտանիքում՝ իսկական ընտանիքում։
— Իսկականով ի՞նչ նկատի ունեք, մա՛մ։
Ելիզավետա Պետրովնան կանգնեց, նայեց պատուհանից դուրս ու շարունակեց․
— Երեք տարի է, որ ամուսնացած եք, հա՞։ Երեք։ Իսկ թոռնիկ՝ չկա։ Ընկերուհիներս վաղուց տատիկներ են, ես դեռ սպասում եմ։
Մարինան կարմրեց։ Էդ թեման միշտ ցավոտ էր։ Բժիշկներն ասում էին՝ ամեն ինչ նորմալ է, պետք է ժամանակ։ Բայց սկեսուրը միշտ հիշեցնում էր՝ կամ ակնարկով, կամ ուղիղ խոսքով։
— Մենք փորձում ենք, մա՛մ,— ասաց նա։— Բժիշկներն էլ ասում են՝ ամեն ինչ նորմալ է։
— Բժիշկնե՞րը… հա, հա,— ծիծաղեց սկեսուրը։— Գուցե խնդիրը ոչ թե առողջության մեջ է, այլ ցանկության։ Գուցե ուղղակի չե՞ս ուզում երեխա ունենալ։ Կարիերա՞, կազմվածքդ չե՞ս ուզում փչացնել…
— Մա՛մ, ինչի՞ եք նման բան ասում։ Իհարկե ուզում եմ, մենք երկուսս էլ ուզում ենք։
— Ուզելը քիչ է, աղջիկ ջան, պիտի լինի։ Իսկ եթե չես կարողանում… — ու լռեց։
— Եթե չե՞մ կարողանում՝ ի՞նչ։
— Դե, գուցե Իգորը մտածի ուրիշ կնոջ մասին։ Նրան, որ կարողանա երեխա պարգևել։ Առանց երեխայի ընտանիք՝ ընտանիք չէ։ Դատարկ ծաղիկ։
«Դատարկ ծաղիկ»։ Այդ բառերը Մարինային կարծես ապտակեցին։
— Դուք լու՞րջ եք ասում, մա՛մ։
— Իհարկե։ Ես ուզում եմ, որ որդիս երջանիկ լինի, ու մեր ընտանիքը շարունակվի։ Ասեմ էլ՝ կտակում գրեմ պայմանը․ տունը Իգորին կանցնի միայն այն դեպքում, եթե նա ունենա երեխա։ Օրինական, իհարկե։
Մարինան կտրուկ վեր կացավ․
— Այսինքն՝ եթե երեխա չունենանք, ձեր իսկ որդուն կզրկե՞ք ժառանգությունից։
— Չեմ զրկի, ուղղակի կտամ նրան, ով իսկապես մեր գիծը կշարունակի։ Օրինակ՝ իմ եղբոր աղջիկը՝ հրաշալի կին, արդեն երկու երեխա ունի։ Ահա՝ էդ է իսկական կին։
Այդ պահին դուռը բացվեց։ Իգորը վերադարձավ։
— Ա՜, դուք էստեղ եք երկուսդ էլ,— ժպտաց նա։— Ի՞նչ եք խոսում։
Մարինան նայեց ամուսնուն՝ սպասելով, որ ինքը կպաշտպանի։ Բայց սկեսուրը շուտ բերեց իր խոսքը…
— Դե էսպես, տղես, նստել ենք, ձեր ապագան ենք խոսում։ Ես կտակն եմ գրում, էստեղ Մարինան մի քիչ նեղվել ա պայմաններից։
— Ինչ պայմաններից, մամա՞,— Իգորը նստեց սեղանի մոտ, հետաքրքրված նայելով մորը։
— Դե ես ասեցի՝ բնակարանը կտամ, եթե երեխա ունենաք։ Տրամաբանական չի՞։ Ի՞նչ իմաստ ունի տունը տալ զույգին, որ երեխա չունի։
Մարինան հույսով նայեց ամուսնուն։ Հիմա պիտի ասի մորը, որ սխալ ա, որ էդպես չի կարելի…
— Դե, մամ, — չվստահությամբ ասաց Իգորը,— մի քիչ կոշտ ա, չէ՞։
— Ի՞նչ կոշտ,— բարձրացավ Ելիզավետա Պետրովնան,— ես իմ գույքը ոնց ուզում եմ, էդպես էլ կանեմ։ Էլի, խթան կլինի ձեզ համար։ Գուցե գործի անցնեք, ոչ թե միշտ աշխատանքում կորեք։
— Իգոր՛,— Մարինան նայեց ամուսնուն աղաչող աչքերով,— ասա՛ ինչ-որ բան։
Բայց Իգորը գլուխը կախեց։
— Դե, մամը մի քիչ ճիշտ ա էլի… Երեք տարի ա, երեխա չկա։ Գուցե պետք ա ավելի լուրջ մոտենանք հարցին։
Մարինան զգաց, ոնց հողը փախավ ոտքերից։ Նա գիտեր։ Էս ամբողջ ժամանակը գիտեր մոր մտադրությունների մասին ու լռել էր։ Ու ամենասարսափելին՝ համաձայն էր։
— Դու… համաձայն ե՞ս էդ ամենի հետ,— շշնջաց Մարինան։
— Մարին, բա մի՛ չափազանցրու։ Մաման ուղղակի թոռ ա ուզում, դա նորմալ ա։ Ի վերջո, մենք էլ ենք ուզում երեխա, չէ՞։
— Ահա՛ հենց էդպես,— արագ բռնեց խոսքը սկեսուրը,— ուրեմն խնդիր չկա։ Եթե դուք իսկապես ուզում եք երեխա, իմ պայմանը ձեզ չպիտի վախեցնի։
Մարինան նայեց նրանց երկուսին էլ, ու մի պահ ամեն ինչ իր տեղը ընկավ։ Տարիներ շարունակ նա փորձել էր դառնալ էս ընտանիքի մասը, միշտ փորձել էր հաճեցնել, դուր գալ… Իսկ իրենք նրան տեսնում էին որպես երեխա ծնող «մեքենա»։ Իսկ եթե մեքենան չի աշխատում՝ փոխում են։
— Գիտե՞ք ինչ,— ասաց նա անսպասելի հանգիստ ձայնով,— ձեր բնակարանը ուզածիդ կտակեք՝ նույնիսկ կատուներին, ինձ էդ արդեն հետաքրքիր չի։
— Ահա՜, նեղվեց,— ծաղրով ասաց Ելիզավետա Պետրովնան,— իսկ ինչի՞ նեղվել։ Ճշմարտությունն եմ ասում։ Եթե դու չես կարող իմ տղուն երեխա տալ, բա ի՞նչ կին ես։
— Մամ, լավ էլի, ինչի՞ պետք ա էդպես խոսել,— փորձեց միջամտել Իգորը։
— Ինչի՞ ոչ։ Ես իմ կարծիքն ասելու իրավունք չունե՞մ։ Իմ տունն ա, իմ բնակարանը։ Ու չեմ ուզում, որ գնա կնոջ, որ չի կարող երեխա ունենալ։
— Չի կարող, թե չի ուզում — դա էլ հարց ա,— միջամտեց Իգորը։
Մարինան զգաց, որ կարծես դանակ խրվեց մեջքին։
— Ի՞նչ ասեցիր,— դանդաղ շրջվեց դեպի ամուսինը։
— Դե, գուցե խնդիրը առողջության մեջ չէ՞, գուցե դու չգիտեմ՝ ներքուստ չես ուզում, աշխատանք, կարիերա…
— Ես կես տարի առաջ աշխատանքից դուրս եկա՝ քո խնդրանքով։ Որ հանգստանամ, կենտրոնանամ երեխա ունենալու վրա։
— Դե հա, դուրս եկար, բայց արդյունք չկա։
Մարինան զգաց, որ արցունքները հոսում են, բայց դա վիրավորանք չէր — զայրույթ էր։
— Լավ, ուրեմն էսպես,— ասաց նա, սրբելով արցունքները,— եթե ես ձեզ համար անօգուտ բան եմ, եթե ձեր մաման ասում ա՝ ես «պարազիտ» եմ, ուրեմն ձեզ պետք չեմ, հա՞։
— Մարին, դե մի՛ նեղացիր…
— Պետք չե՞մ,— ավելի բարձր ձայնով կրկնեց նա։
Իգորը լռեց, աչքերը գցելով սեղանին։ Սկեսուրը ժպտում էր՝ գոհ իրենից։
— Ահա՛, ճիշտ հասկացար,— ասաց նա, — գուցե էդ էլ ավելի լավ ա։ Իգորը դեռ երիտասարդ ա, նորմալ կին կգտնի, երեխա կունենան։ Դու էլ կկանգնես ոտքի, մի ձև էլ դու կդասավորվես։
Մարինան գլխով արեց։ Ներսը լրիվ սառել էր։ Երեք տարի։ Երեք տարի լավ կին էր փորձում լինել, լավ հարս։ Հանդուրժում էր, ծառայում, ժպտում։ Իսկ վերջում պարզվեց՝ ինքը նրանց համար ընդամենը մի գործիք էր, որ չի աշխատում։
— Լավ, հասկացա,— ասաց նա։— Իգոր, եթե մամադի հետ համաձայն ես, քեզ դժվար չի լինի մի բան բացատրել։
— Ի՞նչ բան,— լարվեց Իգորը։
— Դե էդ բնակարանը՝ Սադովոյե կոլցոյի վրա, հիշո՞ւմ ես։
— Հա, իհարկե հիշում եմ։ Ի՞նչ ա եղել։
— Էն, որ էդ տունը մենք գնել ենք իմ ծնողների փողերով։ Իրենք վաճառեցին իրենց դաչան ու ամբողջ գումարը տվեցին մեզ։ Ու քանի որ քեզ մոտ վարկային խնդիրներ կային, գրանցեցինք տունը միայն իմ անունով։ Հիշո՞ւմ ես։
Իգորը գունատվեց։ Ելիզավետա Պետրովնան էլ ժպտալն անմիջապես դադարեց։
— Է՞, ու ինչ ա եղել,— անորոշ հարցրեց Իգորը։
— Էն ա եղել, սիրելիս, որ եթե ես էդքան անպետք ու անպիտան եմ, էլ իմ հետ ապրելն էլ իմաստ չունի։ Կարաս հետ գնաս մորդ մոտ։ Իսկ բնակարանը մնում ա ինձ — օրենքով։
— Բա… բայց մենք ընտանիք ենք,— բացականչեց Իգորը։
— Ընտանիք՞,— Մարինան ծիծաղեց։— Ընտանիք էն ա, որտեղ քեզ սիրում են ու աջակցում, ոչ թե քեզ չափում-գնում, թե որքա՞ն “բերանի մարդ” ես։ Ընտանիք էն ա, որտեղ ամուսինը կնոջը պաշտպանում ա, ոչ թե մամային երկրորդում իր խարդավանքներում։
— Ի՞նչ խարդավանքներում,— վրդովվեց Ելիզավետա Պետրովնան։— Ես ուղղակի թոռ եմ ուզում։
— Իսկ ես ուզում էի նորմալ հարաբերություններ։ Բայց, երևի, ձեր ընտանիքում դա անհնար ա։
Մարինան շրջվեց դեպի դուռը։ Իգորը վազեց հետևից, փորձեց կանգնեցնել։
— Մարին, սպասի՛, խոսանք նորմալ։
— Ինչի՞ մասին խոսենք։ Դու ամեն ինչ լսեցիր ու լռեցիր։ Ավելին՝ համաձայնվեցիր։ Ուրեմն համաձայն ես, որ ես «պարազիտ» եմ, անօգուտ կին, որին կարելի ա փոխարինել մեկով, ով ավելի լավ «ծնում ա», հա՞։
— Ես էդ չէի ուզում ասել…
— Իսկ ի՞նչ էիր ուզում ասել, բացատրի՛ր։ Հիմա՛ բացատրի՝ ինչի՞ չես ինձ պաշտպանել։ Ինչի՞ թույլ տվեցիր, որ մամադ ինձ նվաստացնի։
Իգորը լռեց, մի ոտքից մյուսը դնելով։
— Ահա՛, ճիշտ ա,— գլխով արեց Մարինան,— որովհետև դու մամայի տղա ես։ Ու գիտե՞ս, գուցե լավ ա, որ երեխա չունենք։ Պատկերացնու՞մ ես, էդ երեխան պիտի մեծանար մի տան մեջ, որտեղ տատն իր բոլորին ղեկավարում ա, իսկ հայրը չի կարող իր ընտանիքը պաշտպանել։ Էդ իրական դժոխք ա։
— Ինչպե՞ս ես համարձակվում,— ճչաց Ելիզավետա Պետրովնան,— ես քեզ…
— Ի՞նչ, ինձ ի՞նչ,— շրջվեց Մարինան դեպի նրան,— տնից կհանե՞ս, կտակից կհանե՞ս։ Ես ձեր տանը ոչ մի բան չեմ ուզում։ Դա դուք էիք իմ ծնողների փողերով տուն առել, ոչ թե ես՝ ձեր հաշվին։ Հիմա էլ գնացեք, ապրեք ձեր սիրուն երեքսենյականոցում ու սպասեք, մինչև Իգորը գտնվի նոր ծնող կին։
Նա դուրս եկավ, դուռը գոռաց ու փակվեց։ Սանդուղքի վրա կանգնեց, հենվեց պատին։ Սիրտը խփում էր գիժի պես, բայց ներսում՝ մի անհավատալի թեթևություն։ Լսվեց հեռախոսի ձայնը։ Իգորը։ Նա չպատասխանեց։ Նորից զանգեց։ Ու էլի։
Մի քանի րոպե հետո եկավ հաղորդագրությունը.
«Մարին, մի՛ գորացի, մաման չարությունից չի ասած։ Դուրս գանք, խոսանք»։
Մարինան դառնորեն ժպտաց։ «Չարությունից չի»։ Երեք տարի նվաստացումներ՝ ու դա չարությունից չի։
Նա գրեց՝
«Խոսելու բան չկա։ Բոլոր փաստաթղթերը կստանաս փաստաբանից։ Բնակարանը մնում ա ինձ։ Կարաս գնաս մամայի մոտ — նա կուրախանա»։
Անջատեց հեռախոսը, քայլեց դեպի դուռը։ Դրսում սառն էր, աշնան քամին փչում էր մազերի մեջ։ Մարինան խորը շունչ քաշեց։ Առաջին անգամ երկար ժամանակից նա իրեն ազատ զգաց։
Կլինեն դժվար օրեր՝ բաժանում, փաստաթղթեր, բացատրություններ ծնողների հետ։ Բայց դա ամեն ինչից քիչ էր։ Գլխավորը՝ այլևս ոչ ոք իրեն չէր նվաստացնի։
Անցավ շաբաթ։ Նամակ եկավ՝ Իգորից։ Երկար, լացկան տեքստ՝ լի «ներիր»-ներով ու «խոստանում եմ»-ներով։ Ասում էր՝ «մամա սխալ էր», «ես էլ սխալվեցի», «թող ամեն ինչ նորից սկսենք»։
Մարինան կեսը կարդաց, հետո առանց մտածելու՝ թուղթը գցեց աղբամանը։
Անցավ ամիս։ Զանգեց ընկերուհին.
— Լսե՞լ ես։ Քո նախկին սկեսուրը հիվանդանոցում ա։
— Ի՞նչ ա եղել։
— Նյարդային կոլապս։ Իգորը բաժանումից հետո գնացել ա իր մոտ, էդ էլ հիմա նրան գժեցրել ա։ Ասում ա՝ “արագ ամուսնացիր, ինձ թոռ տուր”։ Էն էլ արդեն գործի չի գնում, էդ կնոջ հսկողության տակ ա։ Իսկ ինքը՝ ամեն օր կտակ ա գրում ու ջնջում, սպառնում՝ «կթողնեմ քեզ առանց կոպեկի»։
Մարինան գլխով արեց։ Չկար ոչ մի խղճահարություն։ Իրենք են էդ կյանքը ընտրել։
Կես տարի անց պատահեց մի բան, որ կարելի էր հրաշք անվանել։ Նա հանդիպեց Անդրեյին։ Հանգիստ, հավասարակշռված տղամարդ, որ հենց սկզբից հասկացրեց՝ ինքը՝ Մարինան, իր կյանքի ամենակարևոր մարդն ա։ Ո՛չ մաման, ո՛չ աշխատանքը, ո՛չ ընկերները — հենց նա։
Երբ Մարինան պատմեց իր անցյալը, Անդրեյը մի պահ լռեց, հետո ասաց․
— Գիտե՞ս, երևի էդ էլ էր ճակատագիր։ Եթե էդտեղ մնայիր, մենք երբեք չէինք հանդիպի։ Իսկ հիմա… ես աշխարհի ամենաերջանիկ մարդն եմ։
Նրանք ամուսնացան մեկ տարի անց։ Առանց մեծ շուքի, համեստ՝ մենակ հարազատներով։ Մարինայի ծնողները ուրախությունից լաց էին լինում՝ տեսնելով, թե ինչպես ա աղջիկը նորից փայլում։
Հաջորդ տարում աղջիկ ունեցան։ Փոքրիկ, հրաշք երեխա՝ մեծ, պայծառ աչքերով։ Երբ Մարինան նրան գրկած պահում էր, մտածում էր՝ ինչ հետաքրքիր բան ա կյանքը։ Այնտեղ, որտեղ իրեն «պարազիտ» էին ասում, իսկապես չէր կարողանում հղիանալ։ Իսկ այստեղ, որտեղ իրեն սիրում էին ու գնահատում՝ ամեն ինչ ինքն իրեն ստացվեց։
Մի անգամ նա պատահաբար տեսավ Իգորին առևտրի կենտրոնում։ Թուլացած, մոլորված, գունատ մարդ էր։ Երբ տեսավ Մարինային երեխայով, քարացավ։
— Մարին… սա՞…
— Հա՛, աղջիկս ա։
Նա նայեց երեխային՝ աչքերում ցավ, ափսոսանք։
— Ես… ես ուրախ եմ քո համար։
— Շնորհակալություն։
— Մաման մահացավ երկու ամիս առաջ,— ասաց նա։
— Խորին ցավակցություն։
— Թոռ չտեսավ։ Վերջին օրերին միայն դրա մասին էր խոսում։ Իսկ ես… չկարողացա ամուսնանալ։ Չկարողացա։
Մարինան լռեց։ Ասելու բան չկար։
— Ես շատ եմ մտածել… Մենք սխալ էինք։ Ես սխալվեցի։ Պիտի քեզ պաշտպանեի, բայց…
— Իգոր,— մեղմ ընդհատեց նա,— ամեն ինչ անցյալում ա։ Ես քեզ վրա չեմ վիրավորվում։ Պարզապես՝ գնա, ապրիր քո կյանքը։
Իգորը գլխով արեց ու հեռացավ։ Միայնակ, կռացած, մարդ, որ չկարողացավ մորդ ստվերից դուրս գալ։
Մարինան շրջվեց, քշեց մանկասայլակը՝ դեպի իր երջանկությունը։
Տանը Անդրեյն էր։ Խոհանոցում էր՝ երգում էր ինչ-որ բան, ընթրիքն էլ գրեթե պատրաստ էր։ Երբ տեսավ Մարինային ու երեխային, լայն ժպտաց․
— Իմ աղջիկներն են վերադարձել։ Էլ ո՞նց էր զբոսանքը։
— Հրաշալի,— ժպտաց Մարինան։
Եվ դա ճշմարտություն էր։ Կյանքը իսկապես հրաշալի էր։ Որովհետև նա վերջապես ապրում էր այնտեղ, որտեղ իրեն գնահատում էին։ Ոչ թե որպես «գործառույթ», ոչ թե որպես «ծնող մեքենա», այլ ուղղակի՝ որպես մարդ։ Որպես կին։ Որպես ինքն իրեն։
