Նա իր սիրուհուն տարավ թատրոն։ Եվ այդ պահին նրա կինը դուրս եկավ լիմուզինից։ Նա պատրաստվում էր սկանդալի, բայց կինը անցավ նրա կողքով՝ նույնիսկ նրան չնայելով
Նա ներս մտավ օպերա՝ անծանոթ տղամարդու ձեռքից բռնած, ու հենց այդ պահին Արթուրի իդեալական աշխարհը փոշիացավ։ Նրա ամբողջ «կարգուկանոնը» մի ակնթարթում փլվեց՝ բացահայտելով հենց իր իսկ կառուցած ավերակները։
Արթուրը ձեռքին պահած երկու թանկագին տոմսերը՝ որոնց համար շաբաթներով ձևացնում էր արվեստի մեծ սիրահարի, քիչ էր մնում թափվեին՝ երբ տեսավ փայլուն սև լիմուզինը, որ դանդաղ կանգնեց Գրան Օպերայի լուսավոր մուտքի մոտ։
Այդ սառը, մթնեցող փարիզյան երեկոյի օդը լցված էր թաց ասֆալտի հոտով, թանկ օծանելիքով ու ինչ-որ տոնական սպասումով։ Արթուրը մի պահ ավելի ուժեղ սեղմեց Լիլյայի ձեռքը՝ երիտասարդ, փայլուն աղջկա, որը դեռ ոչինչ չէր հասկանում, որ ինքը ընդամենը խաղի մանրադրամն էր։
Հետո բացվեց մեքենայի փայլատ դուռը։
Եվ նա հայտնվեց։ Վիկտորիան։
Ոչ թե որպես կին, ոչ թե որպես սովորական ստվեր իր կյանքում, այլ որպես սառը ու հաշվենկատ վրեժխնդրության աստվածուհի։ Վարդագույն-բորդո գույնի շքեղ զգեստով՝ որ, Արթուրը գիտեր, արժեր իր երեք ամսվա աշխատավարձը։ Թանկաթանկ մետաքսը հոսում էր նրա մարմնի շուրջ, փայլում լույսերի տակ։ Նա անգամ չնայեց Արթուրին։ Արթուրը նրա համար չկար՝ դատարկ տեղ էր, անցորդ։
Արթուրը քարացած կանգնած էր, մինչ Վիկտորիան՝ այն same կինը, որ 15 տարի իր համար սուրճ էր եփում, հագուստներն իդեալական հարթեցնում, ու լուռ լսում իր ձանձրալի պատմությունները, բարձր գլխով մտնում էր օպերա՝ թև ձգած ինչ-որ անթերի հագնված տղամարդու հետ։ Տղամարդ, ում դեմքից, շարժումներից թափվում էին փողն ու հեղինակությունը։
Արթուրը նրան երբեք չէր տեսել։ Անծանոթը ինչ-որ բան շշնջաց Վիկտորիային, ու նրա շուրթերին թեթև ժպիտ հայտնվեց։ Շատ փոքր, բայց իրական։ Այդ տղամարդը նրան վերաբերվում էր նուրբ՝ այնպես, ինչպես վերաբերվում են մեկին, ով իրոք թանկ է։ Եվ Արթուրը հանկարծ հասկացավ՝ ինքը երբեք այդպես չէր վերաբերվել։
— Արթուր ջան, էս ովքեր են? — Լիլյան շշնջաց, ձայնի մեջ արդեն մի փոքր անհանգստություն կար։
Արթուրը չպատասխանեց։ Չկարողացավ։ Կոկորդը կարծես սեղմվեց՝ ամոթից ու գիտակցումից։ Այդ վայրկյանին հասկացավ ճշմարտությունը՝ Վիկտորիան ամեն ինչ գիտեր։ Եվ արդեն շատ վաղուց։ Այս ամբողջ երեկոն, այս հանդիպումը պատահական չէր։
Սա պարզապես մի երեկո չէր։ Սա պատերազմի հայտարարություն էր։ Պատերազմ, որը նա արդեն պարտվել էր, նույնիսկ չիմանալով՝ որ այն սկսվել էր։
Արթուրը միշտ կարծել էր, թե բախտը իր կողմն է։ Բավական հաջողակ էր՝ բաժնի ղեկավար, նոր Audi, թանկ ժամացույց, կյանքը կարծես դասավորվել էր։ Բայց տանը՝ ամեն ինչ սառը, միօրինակ ու լուռ։ Վիկտորիան ոչնչի մասին չէր բողոքում։ Լուռ էր, հանգիստ։ Ամեն առավոտ սուրճ, տոստ, կարգ ու կանոն։ Հարցնում էր՝ «ինչպե՞ս անցավ օրը», նա էլ մի բառն էր նետում՝ առանց աչքը հեռացնելու հեռախոսից։
Եվ հենց այդ պահին հայտնվեց Լիլյան։ Երիտասարդ, աշխույժ, աչքերը՝ փայլուն։ Նա նայում էր Արթուրին՝ ինչպես աստծու։ Ու Արթուրը խելքը կորցրեց։ Նրան թվում էր՝ սա հենց այն էներգիան է, որից Վիկտորիան վաղուց զրկել էր։
Միասին սուրճ, մի քիչ հետո «բիզնես» ճաշ, հետո գիշերային հաղորդագրություններ՝ «կարծես պակասում է ձեր ծիծաղը»։ Եվ առաջին փոքրիկ ստը. «Սիրելիս, այսօր պետք է ուշ մնամ՝ շտապ աշխատանք կա»։
Վիկտորիան պատասխանում էր. «Լավ, սիրելիս, մի շտապիր, ես կսպասեմ»։
Եվ նա հավատում էր, թե իրոք սպասում է։
Բայց իրականում Վիկտորիան սպասում էր՝ ոչ թե նրան, այլ ճշմարտությանը։ Նա սպասում էր պահի՝ որ կգա ժամանակը պատասխան տալու։
Վիկտորիան այն հանգիստ ու հեզ կինը չէր, ինչպիսին նա կարծում էր։ Նրա մեջ թաքնված էր սառնասիրտ ռազմավար՝ շախմատիստի ուղեղով։ Նա սկսեց հավաքել փաստեր, բացեց իր անձնական բանկային հաշիվը, ամեն մանր բան գրի առավ՝ երբ ուշացավ, ինչ հոտ ուներ վերնաշապիկը, ինչ անուն էր հայտնվել հեռախոսում։
Եվ երբ հայտնաբերեց Լիլյային՝ նա դեռ չգիտեր, ինչ անել։ Մինչև հանդիպեց Մարկ Սեմյոնովին։ Հաջողակ, զուսպ, տարիքով մի քիչ մեծ տղամարդ։ Ճարտարապետ։ Մարդ, ով նրան վերաբերվեց լուրջ՝ առանց ֆլիրտի։ Ով ցույց տվեց՝ որ ինքն արժեք ունի՝ որպես կին, որպես մարդ, ոչ թե որպես «Արթուրի կինը»։
Նա չէր շտապում սիրավեպ սկսել։ Ուղղակի նորից գտնում էր իրեն։ Գրանցվեց տանգոյի դասերի, սկսեց հոգեբանի մոտ գնալ՝ ոչ թե բողոքելու, այլ հասկանալու ինքն իրեն։ Փոխեց հագուստը՝ դառնալով ուժեղ, ինքնավստահ։ Ու ամեն ինչ անում էր՝ ոչ թե Արթուրի, այլ իր համար։
Իսկ Արթուրը ոչինչ չէր նկատում։
Եվ մի երեկո Վիկտորիան պարզապես ասաց.
— Սիրելիս, մյուս հանգստյան օրերին ես Լիոն եմ գնալու՝ Իրինայի հետ։
— Լավ է, — Արթուրը պատասխանեց առանց աչքը բարձրացնելու։
Բայց Վիկտորիան գնաց ոչ թե Լիոն։ Նա գնաց փաստաբանի մոտ։ Մի կնոջ, ով հայտնի էր իր անողոքությամբ։ Եվ հետ վերադարձավ՝ արդեն ամբողջական ծրագրով. ամուսնալուծություն, գույքի բաժանում, որդու խնամակալություն և… իր մեծ վերադարձը։
Նրա վրեժը պետք է լիներ ոչ թե աղմկոտ, այլ՝ կատարյալ լուռ։ Ցույց տալ, որ նա հաղթել է՝ առանց անգամ պայքարելու։
Եվ հիմա Արթուրը կանգնած էր օպերայի աստիճաններին՝ զգալով, թե ինչպես աշխարհը փլվում է իր տակ։ Վիկտորիան մտնում էր ներս՝ անհաղորդ ու շքեղ։ Իսկ Լիլյան կողքից քաշում էր նրան.
— Դե ի՞նչ, սիրելիս, էստեղ ենք մնալու՞, թե ներս մտնենք։ Տոմսերն ունե՞նք, չէ՞։
Էդ անեծք տոմսերը… Էդ նույն երկու թղթիկները, որ Արթուրը մեկ ամիս առաջ էր գնել՝ որ տպավորի իր երիտասարդ սիրուհուն, ցույց տա, թե ի՜նչ լայն աշխարհ ունի ինքը։ Տոմսեր՝ Գրան Օպերայի պրեմիերայի համար։ Այն նույն վայրը, ուր Վիկտորիան տարիներով էր երազում գնալ։ «Անիմաստ է, — միշտ ասում էր Արթուրը, — մի ձևի բլբլոց, ժամանակի ու փողի վատնում»։
Իսկ հիմա ինքը կանգնած էր այնտեղ՝ Լիլյայի հետ, ու իր կինը, իր հանգիստ ու աննկատ Վիկան, մտնում էր ներս՝ ինչպես թագուհի։
— Արթու՛ր, ես հարցնում եմ՝ էդ ով էր լիմուզինով եկած կինը՞, — համառ կրկնեց Լիլյան, և նրա հոնքը բարձրացավ։
— Ոչ ոք… — հազիվ արտասանեց Արթուրը՝ զգալով, թե ինչպես ստի համը վառում է շուրթերը։ — Պարզապես… շփոթվեցի։ Նման էր մեկին։
Բայց հենց ներս մտավ՝ տեսավ ամբողջ ճշմարտությունը։ Այն կանգնած էր իր առջև՝ ամբողջ նվաստացնող փառքով։ Վիկտորիան նստած էր կենտրոնական VIP տաղավարում՝ հենց այն տեղերում, որոնք համարվում էին «հարուստների մուտք»։ Այնտեղ, ուր նա երբեք չէր գնի տեղ՝ «չափազանց թանկ է» պատճառաբանությամբ։ Իսկ կողքին՝ նստած էր Մարկը։ Կատարյալ տեսքով, հանգիստ, մի թեթև ինքնավստահ ժպիտով՝ մարդու, ով գիտի իր արժեքը ու ոչ ոքի առաջ չի ապացուցում։
Վիկտորիան… պարզապես շքեղ էր։ Նրա մուգ բորդո զգեստը կարծես հատուկ իր մարմնի համար լիներ պատրաստված՝ ընդգծելով այն գծերը, որոնք Արթուրը վաղուց չէր նկատում։ Մազերը՝ ազատ, փափուկ ալիքներով իջնում էին ուսերին։ Վզին՝ կանաչավուն հին զարդ, որը նա հաստատ երբեք չէր նվիրել։ Մարկը թեքվեց դեպի նա, ինչ-որ բան շշնջաց ականջին, ու Վիկտորիան ծիծաղեց։ Բոլորովին անկաշկանդ, բարձր, իսկական ծիծաղով։ Այդ ձայնը Արթուրը չէր լսել՝ հավանաբար տարիներ շարունակ։
— Արթուր… բայց դա քո կինը չէ՞, — շշնջաց Լիլյան՝ արդեն գունատված։
— Նախկինը, — շշնջաց Արթուրը՝ չնայած երբևէ նման բան չէր մտածել։ Իրեն ամեն ինչ հարմար էր։
— Նախկինը՞… Դու ինձ ոչինչ չես ասել։ Իսկ ո՞վ է էդ տղամարդը։
Արթուրը չպատասխանեց։ Նա արդեն վստահ էր՝ սա պատահական չէր։ Սա բեմադրություն էր։ Իրեն էին հրավիրել «հանդիսատես»՝ իր իսկ խայտառակությունը դիտելու։ Վիկտորիան ամեն ինչ գիտեր։ Գիտեր Լիլյայի մասին։ Գիտեր՝ որ այսօր այստեղ կլինեն։
Սա նրա լուռ, բայց ահռելի հզոր ուղերձն էր.
«Ես տեսել եմ քո խաղը։ Եվ վերջ։ Խաղն ավարտված է»։
Անտրակտի ժամանակ Վիկտորիան իջավ ֆոյե՝ ինչպես իր երեկոյի լիարժեք տիրուհին։ Շուրջը՝ էլեգանտ մարդիկ, ժպիտներ, գինու բաժակներ։ Մարկը կողքին էր՝ հանգիստ, ոչ թե տիրող, այլ՝ պաշտպանող։
Արթուրը չդիմացավ, մոտեցավ։ Վիկտորիան շրջվեց։ Նրա դեմքին չկար ոչ զայրույթ, ոչ ցավ, ոչ էլ անգամ արհամարհանք։ Միայն մեկ բան՝ լիակատար անտարբերություն։
Այդ անտարբերությունը շատ ավելի սարսափելի էր, քան ցանկացած գոռոց։
— Այո՞, — խաղաղ, մի քիչ սառը ձայնով ասաց նա՝ կարծես դիմում էր անծանոթի։ — Կարո՞ղ եմ ինչ-որ կերպ օգնել։
— Պետք ա խոսենք, — դժվարությամբ ասաց Արթուրը։
— Մասին ինչի՞, — հարցրեց նա՝ մի փոքր բարձրացնելով հոնքը։
— Մասին՝ ինչ ես անում… էս ներկայացման մասին։
— Ներկայացում՞, — ժպտաց նա։ — Արթուր, մենք օպերա ենք եկել։ Ի՞նչ ներկայացում։ Թե՞ վերջապես որոշել ես գնահատել արվեստը ու ուզում ես սոպրանոյի մասին քննարկել։
— Դու շատ լավ գիտես՝ ինչի մասին եմ խոսում, — նրա ձայնը կոտրվեց, ու մի քանի մարդ շրջվեց։
— Իրոք՝ չգիտեմ, — պատասխանեց նա սառը, մաքուր, կտրուկ տոնով։ — Եթե գործնական հարց ունես, դիմիր իմ փաստաբանին։ Ես քեզ բոլոր փաստաթղթերը ուղարկել եմ երեք օր առաջ։ Ինչպես միշտ, չես նայել փոստդ, չէ՞։
— Փաստաբա՞նին… — շփոթվեց Արթուրը։
— Այո։ Բոլոր փաստաթղթերը պատրաստ են։ Գույքի բաժանումը՝ ըստ պայմանագրի, որ հենց դու ես ժամանակին պահանջել ստորագրել։ Տունը՝ ինձ։ Վարկը՝ փակել եմ իմ ժառանգությունից։ Մեքենան՝ նույնպես իմն է։ Հայրս էր նվիրել՝ մեր տասներորդ տարեդարձին։ Հիշո՞ւմ ես։
Արթուրը չէր կարողանում շնչել։ Գլուխը պտտվում էր։
— Դու չե՞ս կարող էդ անել։ Դա իմ տունն ա։ Իմ կյանքը։
— Կարող եմ։ Ու արդեն արել եմ, — հանգիստ ասաց նա։ — Քանի դեռ դու զբաղված էիր քո ֆանտազիաներով, ես կառուցում էի իմ իրական անկախությունը։
Այդ պահին Մարկը մոտեցավ՝ մի քիչ ժպտալով, դիպավ նրա ձեռքին։
— Ամեն ինչ好吗, Վիկա՞, — հարցրեց նա։
— Գերազանց, — ասաց Վիկտորիան ու նրան նայեց ջերմությամբ։ — Այս պարոնն արդեն պատրաստվում է գնալ։
Արթուրը քարացավ։ Նայում էր՝ ինչպես Վիկտորիան հեռանում է՝ իր նոր կյանքի մեջ, որտեղ իրեն տեղ էլ չի մնացել։
Երկու շաբաթ անց նա նստած էր Վիկտորիայի փաստաբանի գրասենյակում։ Սառն, մետաղական ինտերիեր, մինիմալիստական կահույք։ Իր առջև՝ հաստ թղթապանակ։ Ամեն էջ՝ հարված։ Ամեն բառ՝ հիշեցում իր կուրության ու անտարբերության մասին։
Բայց ամենածանրն առաջ էր.
Նրանց տասնվեց տարեկան որդին՝ Անտոնը, ստորագրել էր պաշտոնական հայտարարություն, որ ցանկանում է մնալ մոր հետ։ Առանց կասկածի։ Առանց բողոք։
Այդ գիշեր Արթուրը եկավ իրենց նախկին տուն։ Տուն, որն այլևս իրենը չէր։
Խոհանոցի պատուհանից երևում էր լույսը։ Վիկտորիան խառնում էր ինչ-որ բան կաթսայի մեջ, հանգիստ, ինքնավստահ շարժումներով։
Անտոնը նստած էր սեղանի մոտ, ժպտում էր՝ էկրանի վրա ինչ-որ բան կարդալով։
Տունը լցված էր ջերմությամբ։ Կյանքով։ Հանգստությամբ։
Այն ամենով, ինչի բացակայությունը նա միայն հիմա էր զգում։
Նա սեղմեց զանգի կոճակը։ Դուռը բացեց Անտոնը։
Նրա դեմքին չկար ոչ ուրախություն, ոչ զարմանք։ Միայն՝ զուսպ քաղաքավարություն։
— Բարև, պապա։
— Բարև, տղաս։ Կարո՞ղ եմ ներս գալ, — Արթուրի ձայնը դողաց։
— Մама ասեց, որ հիմա պետք ա առաջ զանգես։ Նախօրոք պայմանավորվես։
— Անդոն, բայց էս էլ իմ տունն ա, չէ՞… — փորձեց արդարանալ, բայց ինքն էլ զգաց, թե ինչքան սուտ են հնչում իր խոսքերը։
— Ոչ, պապա։ Արդեն՝ ոչ։ — Տղայի ձայնը հանգիստ էր, բայց՝ քարե պինդ։ Արթուրը սարսուռով զգաց դրա ուժը։ — Մама ամեն ինչ պատմել ա։ Քո… էն կնոջ մասին։ Ամբողջը։ Իմաստն էր, որ դու ավելի խելոք ես, ավելի լավը։
Դուռը փակվեց՝ հանգիստ, բայց վերջնական։ Արթուրը մնաց դրսում՝ ցրտին, նայելով դռան տակ ընկած ջերմ լույսին՝ իր նախկին կյանքի լուսին։
Շատ նամակներից ու անհաջող զանգերից հետո Վիկտորիան վերջապես համաձայնվեց հանդիպել։ Մի անգամ՝ միայն։ Նեյտրալ վայրում՝ Փարիզի մի փոքրիկ սրճարանում, որտեղ ապակիների հետևում կյանքը գնում էր իր ուրախ ընթացքով։
Երբ Արթուրը ներս մտավ, նա արդեն նստած էր՝ պատուհանի մոտ։ Առանց շպարի, պարզ սվիտեր ու ջինսերով։ Հոգնած էր, բայց ոչ կոտրված։ Ավելի ճիշտ՝ հանգիստ՝ ասես վերջապես ավարտել էր մի բարդ, երկար ճանապարհ։
— Շնորհակալ եմ, որ եկար, — սկսեց նա, նստելով դիմացը։
— Տասնհինգ րոպե ունեմ, — նայեց ժամացույցին։ — Հետո մերսման եմ։
— Վիկա… ինձ ցավ ա տալիս։ Իրոք ցավ ա տալիս։
Նա լուռ էր, նայում էր ուղիղ, առանց մեղադրանք, առանց ափսոսանքի։
— Գիտեմ, որ էդ խոսքերն արդեն ոչինչ չեն փոխի։ Գիտեմ, ես ինքս եմ քանդել ամեն ինչ։ Բայց ափսոսում եմ։ Ամեն վայրկյան։ Ես կույր էի, ինքնավստահ հիմար։ Չեմ գնահատել քեզ։ Չեմ տեսել քեզ։
Վիկտորիան դանդաղ բարձրացրեց հայացքը։ Նրա աչքերը հանգիստ էին ու դատարկ՝ ինչպես անշարժ լճի մակերեսը։
— Դու սկսել ես դավաճանել ինձ շատ առաջ, քան Լիլիան հայտնվեց քո կյանքում, Արթուր։
Նա քարացավ։ Սառնություն անցավ մեջքով։
— Ի՞նչ ես ասում։
— Դու ամեն օր ես դավաճանել ինձ։ Ամեն անգամ, երբ չես լսել։ Ամեն անգամ, երբ ես փորձել եմ խոսել, իսկ դու արդեն քնել էիր։ Ամեն անգամ, երբ մոռացել ես ծննդյանս օրը, տարեդարձը, մոռացել ես՝ որ ես ընդհանրապես կաս։ Լիլիան՝ ընդամենը վերջին փուլն էր։ Արդյունքը, ոչ թե պատճառը։
Նա փոքր կում արեց սուրճից։
— Ես քեզ տվեցի ամեն ինչ՝ ամբողջ ինձ։ Տասնհինգ տարի։ Իսկ դու ընդունում էիր դա՝ որպես բան, որ «պիտի լինի»։ Որպես անպայման։ Որպես տան մի բան՝ հարմար բազկաթոռ, կամ վստահ սուրճեփ։
— Ես չմտածեցի… — շփոթված շշնջաց նա։
— Հենց դա էլ խնդիրն էր, — ասաց նա՝ առանց զայրույթի, պարզապես փաստելով։ — Դու չես մտածել։ Իսկ ես՝ միշտ մտածել եմ։ Ինչպես քեզ ուրախացնել, ինչպես ավելի լավը լինել, հետաքրքիր, ուրիշ… մինչև մի օր հասկացա՝ սխալը ես չեմ։ Սխալը դու էիր։ Դու պարզապես դադարեցիր մարդ տեսնել իմ մեջ։
— Ես ամեն ինչ կփոխեմ։ Մի շանս տուր։ Կգնամ հոգեբանի մոտ, մենք…
— Ո՛չ։ — Նա մեղմ ժպտաց, բայց՝ անվերադարձ։ — Հարցը այն չի, թե դու հիմա ինչ կարող ես անել ինձ համար։ Հարցն այն է, թե ես ինչ պիտի անեի ինձ համար։ Եվ ես դա արեցի։ Ես քեզ էլ չեմ ուզում իմ կյանքում, Արթուր։ Ես քեզ էլ չեմ սիրում։ Առանց հարգանքի՝ սերը փոշիանում ա։ Մնում ա միայն դատարկություն։
Նա վերցրեց պայուսակը, վեր կացավ։
— Ստորագրիր թղթերը։ Ու… թող մեզ հանգիստ։ Խնդրում եմ։
Նա գնաց՝ առանց հետ նայելու։
Արթուրը մնաց մենակ՝ նայելով պատուհանից դուրս՝ անծանոթ, անտարբեր քաղաքին։ Վիկտորիան ճիշտ էր։ Նա դավաճանել էր ոչ թե միայն Լիլիայով, այլ ամեն անուշադրությամբ, ամեն չլսած խոսքով, ամեն մոռացած խոստումով։ Եվ հիմա հենց ինքը պիտի վճարեր դրա գինը։ Ու արդեն ուշ էր։
Ամիս ու կես անց՝ իր ցրտաշունչ, վարձով բնակարանում նստած, պատահաբար տեսավ նրանց՝ Վիկտորիային ու Մարկին։ Ձեռք-ձեռքի տված, հանգիստ քայլում էին փողոցով։ Վիկտորիան խոսում էր, ժպտում՝ իր այն ծիծաղով, որը նա չէր լսել տարիներ։ Թեթև էր, շողացող, կարծես թռիչքի մեջ։
Արթուրը մի պահ ուզեց վազել, կանգնեցնել, ինչ-որ բան ասել։ Բայց չկարողացավ։ Ոտքերը չշարժվեցին։ Եվ հենց այդ պահին հասկացավ՝ Վիկտորիան իսկապես այլևս չի տեսնում իրեն։ Ոչ թե ձևացնում է, այլ՝ իրոք չգիտի, որ նա գոյություն ունի։ Նա ջնջվել էր նրա իրականությունից։
Այդ երեկո նա գտավ իր հին օրագիրը։ Փոշին մաքրեց, բացեց դատարկ էջը, ու գրեց․
«Ես ամեն ինչ կորցրեցի, որովհետև հավատում էի, թե աշխարհը պարտք է ինձ։ Մտածում էի՝ սերը՝ դա հիացմունքն ա, ծափահարությունները, ծառայությունը։ Բայց սխալվում էի։ Սերը՝ ուշադրությունն է։ Ներկայությունը։ Տեսնելու ունակությունը՝ կողքիդ մարդուն ամբողջությամբ՝ զգացմունքներով, վախերով, հույսերով։ Վիկան դա ցույց տվեց՝ ոչ թե գոռալով կամ մեղադրելով, այլ՝ գնալով։ Լուռ, հպարտ, վերածնված։ Դառնալով այն ուժեղ, խելացի, գեղեցիկ կնոջը, որին ես չափազանց կույր էի՝ տեսնելու համար»։
Նա փակեց օրագիրը։ Եվ երկար ժամանակ առաջին անգամ մտածեց ոչ թե՝ ինչ է կորցրել, այլ՝ ով կարող է դառնալ ինքը՝ Արթուրը։ Ոչ թե Վիկտորիայի, ոչ թե Լիլիայի կամ նույնիսկ Անտոնի համար։ Այլ իր՝ սեփական հոգու համար։
Եվ հենց էդ էր իր ամենամեծ դասը։ Դաս՝ վճարված ամբողջ կյանքի գնով։
